8. Mala hrvatsko-makedonska čitanka 1

Mala hrvatsko-makedonska čitanka 1

Мала македонско-хрватска читанка 1

Mala hrvatsko-makedonska čitanka 1

Редакција

проф. д-р Људмил Спасов

Желимир Циглар, проф.

Uredništvo

Prof. dr. sc. Ljudmil Spasov

Želimir Ciglar, prof.

Издавач:

Филолошки факултет „Блаже Конески“

Скопје

За издавачот:

Максим Каранфиловски, декан

Редакција:

Људмил Спасов

Желимир Циглар

Техничка обработка
Виктор Георгиевски

Рецензенти:

© Филолошки  факултет „Блаже Конески“ – Скопје, 2011.

Ниту еден дел од овааа книга не смее да се умножува

на електронски начин, да се фотокопира, нитy да се репродуцира

без согласност од авторот и издавачот.

Izdavač

Filološki fakultet „Blaže Koneski“

Skopje

Za izdavača

Maksim Karanfilovski, dekan

Redakcija

Ljudmil Spasov

Želimir Ciglar

Grafički urednik
Viktor Georgievski

Recenzenti:

© Filološki fakultet „Blaže Koneski“ – Skopje, 2011.

Niti jedan dio ove knjige ne smije se umnožavati niti na elektronski način  niti fotokopiranjem, niti reproduciranjem bez suglasnosti autora i izdavača.

Универзитет „Св. Кирил и Методиј“

Филолошки факултет „Блаже Конески“

Скопје

Људмил Спасов

Желимир Цилглар

Мала македонско-хрватска читанка 1

Скопје, 2011.

Sveučilište Svetog Ćirila i Metoda

Filološki fakultet „Blaže Koneski“

Skopje

Ljudmil Spasov

Želimir Ciglar

Mala hrvatsko-makedonska čitanka 1

Skopje, 2011.

Мала македонско-хрватска читанка 1

 

Mala hrvatsko-makedonska čitanka 1

Prof. dr. sc. Ljudmil Spasov

Želimir Ciglar, prof.

prvo izdanje

прво издание

Čitanka je rezultat seminarskih radova studenata kroatistike Filološkoga fakulteta „Blaže Koneski“ u Skopju, Republika Makedonija, uz mentorsko vodstvo prof. dr. Ljudmila Spasova i Želimira Ciglara, lektora hrvatskog jezika.

Читанката претставува резултат на семинарските работи на студентите по кроатистика на Филолошкиот факултет „Блаже Конески“ во Скопје, Република Македонија, под менторство на проф. д-р Људмил Спасов и Желимир Циглар, лектор по хрватски јазик.

за издавачот

проф. д-р Максим Каранфиловски

редактор

проф. д-р Људмил Спасов

извршен уредник

Желимир Циглар

корица и графички уредник

Виктор Георгиевски

фотографии

Желимир Циглар

цртежи

Свјетлана Циглар

соработници

студенти по кроатистика на Филолошкиот факултет „Блаже Конески“ – Скопје:

– еднопредметна кроатистика

Бојан Аризанковски, Виктор Георгиевски, Виолета Папучиева, Даниел Спасовски, Еревека Трајкова, Ивана Крстевска, Кристина Котеска, Марко Узелац, Милена Тројановиќ, Рената Кралевска, Сашко Илиев, Сандра Спасовска

– двопредметна кроатистика

Анастасија Петровска, Адријана Јосева, Даниела Јановска, Дарко Русевски, Зорица Петрова, Катерина Миноска, Мартина Велантиќ, Мартина Попеска, Мартина Поповска, Тони Стошевски, Цветанка Нацева, Милена Митиќ, Александра Мирчевска, Адмир Ризвановиќ, Виктор Величковски

– Михаела Кодиткова, студентка на размена од Чешка

 

 

za izdavača

prof. dr. sc. Maksim Karanfilovski

redaktor

Prof. dr. sc. Ljudmil Spasov

izvršni urednik

Želimir Ciglar, prof.

naslovnica i grafički urednik

Viktor Georgievski

fotografije

Želimir Ciglar

crteži

Svjetlana Ciglar

suradnici

studenti kroatistike Filološkoga fakulteta “Blaže Koneski” – Skopje

– jednopredmetna kroatistika

Bojan Arizankovski, Viktor Georgievski, Violeta Papučieva, Daniel Spasovski, Ereveka Trajkova, Ivana Krstevska, Kristina Koteska, Marko Uzelac, Milena Trojanović, Renata Kralevska, Saško Iliev, Sandra Spasovska

– dvopredmetna kroatistika

Cvetanka Naceva, Daniela Janovska, Adrijana Joseva, Katerina Minoska, Aleksandra Mirčevska, Milena Mitić, Zorica Petrova, Anastasija Petrovska, Martina Popeska, Martina Popovska, Admir Rizvanović, Darko Rusevski,  Martina Valentić, Viktor Veličkovski

– Mihaela Kodytkova, studentica na razmjeni iz Češke

Мала хрватско-македонска читанка 1

1. 1. Предговор

Оваа книшка се роди како резултат на семинарските трудови на студентите по кроатистика на Филолошкиот факултет Блаже Конески, Универзитет Св. Кирил и Методиј во Скопје. Претставува низа на текстови од почетокот на хрватската книжевност и писменост, од Башчанската плоча до записот на поп Мартинец, 1493 година, со што и завршува средновековната ракописна писменост кај Хрватите и започнува ера на печатената книжевност.

Од новите текстови од 19-ти век, избравме извадок од Смртта на Смаил-ага Ченгиќ (Агување) од Иван мажураниќ, како пример за развојот на хрватскиот јазик, како и неколку песни во проза од Фран Мажураниќ од збирката Лисје кои исто така сведочат за тогашното романтичарско гледање за формирањето на јазикот, нацијата, државата и културата воопшто.

Посебно поглавје сочинува дијалектната поезија на Драган Гервајс и Драго Иванишевиќ. Тоа беше одговор на хрватските писатели меѓу двете светски војни на обидот за унифицирање на хрватскиот јазик. Со овие песни на читателот му нудиме прегледен поглед во богата разноврсност на хрватските дијалекти.

Јуре Каштелан, Весна Парун, Јосип Пупачиќ, Иван Сламниг со своето творештво го одбележаа периодот од педесеттите години до седумтесеттите години на дваесеттиот век. Заедно со писателите собрани околу списанието Кругови и Разлог, го чинат стилскиот период  на втората модерна. Луко Паљетак и Даниел Драгоевиќ и сега се активни писатели на кои се угледуваат помладите автори.

Современите автори се претставени преку Крешимир Миќановиќ со извадок од неговата приказна Страв, како и уште неколку автори од денешната средна генерација (Борис Грегориќ, Станислав Хабјан, Крешимир Багиќ) овде е поместен и извадок од современата хрватска драматичарка Нина Митровиќ, која во рамките на Загрепскиот пентаграм по нарачка ја напиша драмата Јавиер. Избравме и неколку есеистички текстови од Павле Павличиќ и од лингвистката Нивес Опачиќ. Можеби некои ќе се зачудат од преводот на текстот на Аријана Чулина, но сето тоа е во рамките на запознавањето со хрватската култура и јазик во дијахрониската и синхрониската низа.

Особено внимание ѝ посветивме на македонската усна книжевност, бидејќи таа навистина е богата и разновидна, предаваме и неколку песни од Кочо Рацин, македонскиот Иван Горан Ковачиќ, чијашто книга „Бели Мугри„ за првпат е печатена 1939. во Самобор, кај Загреб. Од современите македонски автори го предаваме хитот на Венко Андоновски Вештица, неколку различни извадока на романот, досега објавен во пет изданија; а се подготвува и хрватски превод на бестселерот на овој професор по хрватска литература во Македонија.

Mala hrvatsko-makedonska čitanka 1

 

1.  1.     Predgovor

Ova je knjižica nastala kao rezultat seminarskih radova studenata kroatistike na Filološkom fakultetu „Blaže Koneski“ Sveučilišta Sv. Ćirila i Metoda u Skopju. Donosi niz tekstova od početaka hrvatske književnosti i pismenosti („Bašćanska ploča“) do zapisa popa Martinca 1493. godine čime završava i srednjovjekovna rukopisna pismenost u Hrvata, a započinje doba tiskane književnosti.

Od novovjekovnih tekstova izabrali smo iz 19. stoljeća ulomak iz „Smrti Smail-age Čengića“ („Аgovanje“) Ivana Mažuranića kao primjer razvitka hrvatskog jezika, te nekoliko pjesama u prozi  Frana Mažuranića iz zbirke „Lišće“ koji također svjedoče o tadašnjem primjeru romantičarskog poimanja formiranja jezika, nacije i države, kulture uopće.

Posebno poglavlje čini dijalektalna poezija Drage Gervaisa i Drage Ivaniševića.  Između dva svjetska rata to je bio odgovor hrvatskih književnika na pokušaj unificiranja hrvatskog jezika. Ovim pjesmama čitatelju pružamo skroman uvid u bogatu raznolikost hrvatskih dijalekata.

Jure Kaštelan, Vesna Parun, Josip Pupačić, Ivan Slamnig svojim stvaralaštvom obilježili su razdoblje od pedesetih godina do sedamdesetih godina 20. stoljeća. Zajedno s piscima okupljenima oko časopisa „Krugovi“ i „Razlog“ tvore stilsko razdoblje druge moderne.  Luko Paljetak i Danijel Dragojević i danas su aktivni književnici, napose pjesnici u koje se ugledaju mlađi autori.

Suvremene autore predstavljaju Krešimir Mićanović ulomkom iz svoje priče „Strah“ te još nekoliko autora danas srednje generacije (Boris Gregurić, Stanislav Habjan, Krešimir Bagić). Izabrali smo i nekoliko esejističkih tekstova Pavla Pavličića i jezikoslovke Nives Opačić. Neke će možda iznenaditi i prijevod teksta Аrijane Čuline, no sve je to u sklopu upoznavanja hrvatske kulture i jezika u dijakronijskom i sinkronijskom nizu. Tu je i ulomak suvremene hrvatske dramatičarke Nine Mitrović koja je u sklopu „Zagrebačkog pentagrama“ po narudžbi napisala dramu „Javier“.

Osobitu smo pozornost posvetili makedonskoj usmenoj književnosti, jer je uistinu bogata i raznolika, donosimo i nekoliko pjesama Koče Racina, makedonskog Ivana Gorana Kovačića, čija su „Bijela svitanja“ prvi put tiskana 1939. u Samoboru, pokraj Zagreba. Od suvremenih makedonskih autora donosim hit Venka Andonovskog „Vještica“, ulomke romana koji je dosad objavljen u pet izdanja, a dogovara se i hrvatski prijevod uspješnice tog profesora hrvatske književnosti u Makedoniji.

  1. 1.     2.    Усна литература / Usmena književnost

      

    Македонски народни поговорки и пословици со хрватски паралели

        Makedonske uzrečice i poslovice s hrvatskim usporednicama

•        Ако гори куќата од комшијата, варди ја и својата.

•        Аko gori susjedova kuća, spašavaj i svoju.

•        Ако немаше темница, виделината ич не ќе ни беше мила.

•        Аko ne poznaš mrak, svjetlost ti neće biti draga.

•        Ако имаш маша, не фаќај го огнот со рака.

•        Аko imaš žarač, ne diraj vatru rukom.

•        Ако не раниш мачки, ќе раниш глувци.

•        Аko ne hraniš mačke, hranit ćeš  miševe.

•        Ако ја сменил капата, не си го сменил умот.

•        Аko je promijenio kapu, nije promijenio pamet.

•        Ако беше арна работата, и владиката ќе работеше.

•        Аko je posao valjan i biskup će prionuti.

•        Ако си овца секој ќе те стрижи.

•        Аko si ovca, svatko će te strići.

•        Ако сме браќа, кесиљата не ни се сестри!

•        Аko smo braća, nisu nam lisnice sestre!

  • Ако долго живеат заедно, животните ќе се засакаат, а луѓетo ќе се
  • замразат.

•        Аko dugo žive skupa, životinje će se zavoljeti, a ljudi zamrziti.

•        Ако не можеш да ми помогнеш, не ми одмагај.

•        Аko mi ne možeš pomoći, nemoj mi odmagati .

•        Ако је виното кисело, ама срцето ни е весело!

•        Аko je i vino kiselo, barem nam je srce veselo!

•        Ако бидеш мост, секој ќе те гази!

•        Budeš li most, svatko će te gaziti.

•        Ако можат да ти купат капа, памет не можат.

•        Аko ti mogu kupiti kapu, pamet ne mogu.

•        Арната дума стига далеку, а лошата уште подалеку.

•        Dobra riječ daleko stiže, loša još dalje. (Dobar glas daleko se čuje, loš i dalje.)

•        Без алат нема ни занает!

•        Bez alata nema zanata!

•        Без мака нема наука!

•        Bez muke nema nauke!

•        Брак без деца е ден без сонце.

•        Brak bez djece dan je bez sunca.

•        Брат брата не рани, тешко кој го нема.

•        Brat brata ne hrani, teško onom tko ga nema.

•        Бостанот го обравме, остана уште да ја запалиме колибата.

•        Obrasmo bostan, još samo da zapalimo kuću.

•        Бели пари за црни дни.

•        Bijeli novci za crne dane. (Čuvaj bijele novce za crne dane.)

•        Вистината е како пипер в очи.

•        Istina je kao papar u oči.

•        Чиста сметка долга љубов.

•        Čist račun, duga ljubav.

•        Човек се учи додека е жив.

•        Čovjek uči dok je živ.

•        Двапати размисли, еднаш речи.

•        Dvaput razmisli, jednom reci.

•        Една ластовица не прави пролет!

•        Jedna lasta ne čini proljeće!

•        Во здраво тело здрав дух.

•        U zdravom tijelu zdrav duh.

•        Времето е пари.

•        Vrijeme je novac.

•        Господ да те чува од крстен ѓавол.

•        Bog nek te čuva od krštena vraga.

•        Добрата жена и празната куќа ја прави да биде полна.

•        Dobra žena i praznu kuću napuni.

•        Две жени пазар, три жени панаѓур.

•        Dvije žene tržnica, tri žene sajam.

•        Две лубеници под една мишка не се носат.

•        Ne nose se dvije lubenice pod jednom mišicom. (Ne nosi sva jaja u istoj košari.)

•        Два пати помисли, еднаш кажи.

•        Dvaput promisli, jednom reci.

•        Далеку од очи далеку од срце.

•        Daleko od očiju, daleko od srca.

•        Добри пријатели и од браќа се помили!

•        Dobri prijatelji i od braće su draži!

•        Добро со добро се враќа.

•        Dobro se dobrim vraća.

•        Дрво на дрво се потпира, а човек на човек!

•        Drvo sе na drvo oslanja, a čovjek na čovjeka!

•        Ѓаволот нит` ора, нит` копа.

•        Vrag nit’ ore, nit’ kopa.

•        Големата риба во мала вода не живее!

•        Velika riba ne živi u maloj vodi!

•        Господ да ме варди од пријателите, а од душманите сам ќе се  

          вардам!

•        Bože, čuvaj me od prijatelja, od neprijatelja sam ću se sačuvati!

•        Господ да те брани од учени луѓе.

•        Bog nek te sačuva od učenih ljudi!

•        Евтиното месо ни кучињата не го јадат.

•        Jeftino meso ni psi ne jedu.

•        Еден се родил да сее, а друг да пее.

•        Jedan se rodi da sije, drugi da pjeva.

•        Железото се кова додека е врело.

•        Željezo se kuje dok je vruće.

•        Водата спие –  душманот не спие!

•        Voda spava – neprijatelj  ne spava!

•        Каков татко, таков син.

•        Kakav otac, takav sin.

•        Каде што златото говори, устата молчи.

•        Gdјe zlato govori, usta šute.

•        Кој лаже тој и краде.

•        Tko laže taj i krade.

•        Каде има сила, нема правдина.

•        Gdje je sile, nije pravde.

•        Книгата дно нема.

•        Knjiga nema dna.

•        Кај што е тенко таму и се кине.

•        Gdje je tanko tamo se i prekine.

•        Крвта вода не бива.

•        Krv nije voda.

•        Kротко јагне од две мајки цица.

•        Umiljato janje dvije majke sisa.

•        Кој вино сака, тој без невеста скака.

•        Tko ne može bez pijače, bez nevjeste skače.

•        Кој рано рани, две среќи граби.

•        Tko rano rani, dvije sreće grabi.

•        Малите приказни голем ум даваат.

•        Male priče velik um pripovijeda.

•        Ние за волкот, волкот на врата.

•        Mi o vuku, a vuk na vrata.

•        Нечесната жена и в кафез да ја затвориш, ќе си најди чарето.

•        Nepoštenu ženu i u kavez ako zatvoriš, naći će si izlaz.

•        На сто вреќи ќе врзеш устите, ама на една жена не можеш.

•        Stotini vreća usta zavezati možeš, ali jednoj ženi ne možeš.

•        Ни во куче вера, ни во лаком мера.

•        Nit u pseta vjere, nit u lakoma mjere.

•        Не е богат тој што има многу, туку тој што дава многу.

•        Nije bogat tko ima puno, već tko daje puno.

•        Ни лук јал, ни лук мирисал.

•        Ni luk jeo, ni luk mirisao.

•        Никој учен не се родил. / Никој учен не се раѓа.

•        Nitko se nije učen rodio. /  Nitko se učen ne rađa.

•        Не удира гром во коприви.

•        Neće grom u koprive.

•        Не е злато се што сјае.

•        Nije zlato sve što sija.

•        Ожени се набрзина, ќе се каеш полека.

•        Oženi se brzo, kajat ćeš se polako.

•        Оној што те тера да плачеш, тој те сака.

•        Tko te rasplače, taj te voli.

•        После дожд доаѓа сонце.

•        Poslije kiše dolazi sunce.

•        Подобро је со мудар да плачеш, отолку со будала да пееш.

•        Bolje je s mudrim plakati, nego sa budalom pjevati.

•        Подобро да немаш, отколку да одземаш.

•        Bolje je nemati, nego otimati. (Oteto – prokleto.)

•        Покрај сувото дрво гори и суровото.

•        Pokraj suhog drva, gori i sirovo.

•        По утрото денот се познава.

•        Po jutru se dan poznaje.

•        Пружи си ги нозете спроти јорганот!

•        Pruži noge koliko je poplun dug!

•        Работата го краси човекот.

•        Rad čovjeka krasi, (a lijenost ga nagrđuje).

•        Рани куче да те лае.

•        Hrani psa da na te laje.

•        Раздели па владеј.

•        Podijeli, pa vladaj.

•        Со инка ум не се тура.

•        Lijevkom se pamet ne ulijeva.

•        Сè што е добро кратко трае.

•        Sve što je dobro kratko traje.

•        Со дрво во шума не се оди.

•        S drvом se ne ide u šumu.

•        Убав збор, златни порти отвара.

•        Lijepa riječ i zlatna vrata otvara.

•        Што си посеал, тоа ќе ти никне.

•        Što siješ, to ćeš i žeti.

•        Време купува, време продава!

•        Vrijeme kupuje, vrijeme prodaje!

  1. 3. Македонска усна поезија / Makedonska usmena poezija

 

 

Славеј пеит во градина

Славеј пеит во градина

На утрина во недеља.

Девојка му говореше:

„Ој ти славеј, мило брате!

Ајде да се натпеваме,

Ако мене ти натпеваш,

Ќе ти да’ам градината

Градината со се цвеќе.

Ако тебе ја натпевам,

Да ми да’иш ливадата

Ливадата со тревата“.

Мома славеј натпеала,

И му зела ливадата,

Ливадата со тревата.

_________

Македонски народни песни според книгата Македонска народна лирика, Градина, 1981, подготвил д-р Томе Саздов

 

 

 

Slavuj pjeva u vrtu

 

Slavuj pjeva u vrtu

Ranim jutrom nedjeljom

Djevojka mu govoraše:

„Oj ti slaviću, mili brate!

Hajde da se natpjevamo,

Аko mene ti natpjevaš,

Dat ću ti vrt,

Vrt sa svim cvijećem.

Аko tebe ja natpjevam,

Da mi daš livadu

Livadu sa travicom“.

Djevojče slavića natpjeva,

I uze mu livadu,

Livadicu s travicom.

_________

Makedonske narodne pjesme prevedene prema knjizi Makedonska narodna lirika, Gradina, 1981, pripremio dr. Tome Sazdov

 

 

 

 

Девојко, мори, Марио

„Девојко, мори Марио!

Ме пушти мајстор до тебе,

ти да ми да иш ибришим,

ибришим, свила коприна,

да ти сошиет фустанот,

тој пушти фустан до земи.“

„Јуначе, море шегарче!

Дека ме мајстор видело,

Што ми кроило фустанот?“

„Девојко, мори девојко!

Кога одеше на бана

со двана’есет робинки,

со трина’есет алајкки;

робинки п’тот мете’а,

алајки полни крепе а,

тогај, девојко, мајстор ми

от сенка фустан ти крои.“

 

 

 

 

_________

Sazdov – 1981., 9

 

 

 

 

 

Djevojko, djevo Marijo

„Djevojko, djevo Marijo!

Majstor me k tebi poslao,

da meni dadneš tkaninu

tkaninu koprenu svilenu,

Da tebi sašije haljinu,

Haljinu sve do zemljice.“

„Junače, momče šaljivče!

Gdje me je majstor vidio,

Pa mi je halju skrojio?“

„Djevojko, djevo Marijo!

Kad si se pošla kupati,

Sa dvanaest robinja,

Sa trinaest sluškinja;

Robinje put pometaše,

Sluškinje halju držaše,

Tada ti, majstor, djevojko

Od sjenke skrojiо haljinu.“

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Велигденски песни / Uskrsne pjesme

 

 

1

ЌИНИСАЛА РИСТЈА МАЈКА

 

Ќинисала Ристја мајка

Да ми оди на причесна

Со Ристета малечкаво.

Патишта се фатиле1.

Превлезите2, затраните3.

Цркви биле затворени,

Поповите онемеле,

Ѓаковите4 ослепеле.

– Море Ристе, море мајка

Што греови си имале?

–       Кога беа скаповите4,

Ма гледаа сиромаси,

Сиромаси и сираци.

Ми сакаа р’ка брашно,

Јас му дадоф р’ка пепел!

Ми сакаа р’ка сол,

Јас му дадоф р’ка пепел!

2

МОРЕ РИСТЕ, МОРЕ МАЌЕ

 

Море Ристе,

Море маќе

На Божик ден се роде,

На Свети Јон се крсте,

На Велувден5 воскресна!

Море Ристе,

Море маќе,

Што гревови се направил?

_________________

1 Патиштата се фатиле = патишта се затвориле (фраз.)

2 превлезите = премините

3 затраните = ќаконите

4 скаповите = скапите времиља

5 Велувден = Велигден

Jankula 2009: 27

1.

Krenula Ristina majka

 

Krenula Ristina majka

Da hodi na pričest

S Ristom malenim.

Putovi bijahu zatvoreni

i prijelazi, i prijevoji.

Popovi zanijemiješe,

Đakoni oslijepješe.

– Oj, Risto, oj majčice

Što zgriješiste toliko?

– Kada bijehu godine gladi,

Gledahu me siromasi,

Siromasi i sirote.

On me traži šaku brašna,

Ja mu dadoh šaku pepela!

On me traži šaku soli,

Ja mu dadoh šaku pepela!

 

 

 

 

2.

Oj Risto, oj majčice

Oj Risto,

Oj majčice!

Na Božićni dan se rodi,

O svetom se Ivanu krsti,

Na Uskrs uskrsnu!

Oj Risto,

Oj majčice,

Što zgriješiste toliko?

_________________

Jankula 2009: 27

Според книгата на Крисанта Јанкула Поезија и проза од мојот крај, Долна Преспа, Република Албанија, Универзитет Св. Кирил и Методиј, Филолошки факултет

„Блаже Конески“, Скопје, 2009. Овие устни народни песни  се напишани на говорот на Македонците што живеат во Долна Преспа, Република Албанија. Поради раздвоеноста од матичната земја како и поради политички условената етничка чистина на овој крај целосно населен со Македонци, зачувани се старите форми и чистината на јазикот. Песните ги има собрано и запишано учителката, чуварката на наследството на својот народ и на јазикот, додека книгата ја уредија и ја издадоа Људмил Спасов и Борче Арсов.

Prema knjizi Krisante Jankule, „Poezija i proza moga kraja“, (Крисанта Јанкула, „Поезија и проза од мојот крај„) Dolna Prespa Republika Аlbanija, Sveučilište   Sv. „Kiril i Metodij“, Filološki fakultet „Blaže Koneski“, Skopje 2009.)

Ove su usmene, narodne pjesme napisane dijalektom Makedonaca koji žive u Donjoj Prespi, u Republici Аlbaniji. Zbog odvojenosti od matice zemlje i politički uvjetovane etničke čistoće toga kraja nastanjenog posve Makedoncima, sačuvani su stari oblici i čistoća jezika. Pjesme je skupila i zapisala učiteljica, čuvarica baštine svoga naroda i jezika, a knjigu uredili i objavili Ljudmil Spasov i Borče Arsov.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

_________

Дамјановски 2007: 42

Калеш Анѓа

 

Ајде слушај, слушај

Калеш бре Анѓо

што тамбурата свири

Тамбурата свири

Тамбурата свири

Калеш бре Анѓо

Анама да станеш

На сарај да седиш

Калеш бре Анѓо

Жолтици да броиш

Калеш бре Анѓо

Бисери да нижеш

Ајде слушај, слушај

Клето бре Турче

Анама не бивам

Анама не бивам

Клето бре Турче

Турски не разбирам

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Oj, garava Anđo

Hajde slušaj, slušaj

Garavušo Anđo

što tambura svira

Tambura svira

Tambura svira

Garavušo Anđo

Hanuma da budeš

U dvorcu da sjediš

Garavušo Anđo

Zlatnike da brojiš

Garavušo Anđo

Bisere da nižeš

Hajde slušaj, slušaj

kleti Turčine

Hanuma bit neću

Hanuma bit neću

kleti Turčine

Turski ne razumijem

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Видов мома в одајата

Видов мома в одајата,

к’де ми се променуват;

ќе продаам сета стока,

туку таја да си земам.

Мома велит и говорит:

„Ој ти лудо, лудо младо!

Ако сум ти нар чано,

само тебе ќе ти дојдам,

ќе ти пруснам во дворјето,

како крефка еребица;

ќе ти седам на софата,

как шарена преперица;

ќе ти легнам в постељата,

како кротко рудо јагне“.

_________

Саздов 1981: 29  

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Vidjeh djevu u odaji

Vidjeh djevu u odaji,

kako mi se dotjeruje;

sve ću blago prodat,

samo nju ću si uzet,

Djeva zbori i govori:

„Oj ti ludi, ludi mladiću!

Ako sam ti obećana,

sama ću ti doć’,

zakucat ću ti na dvore,

kao krepka jarebica,

na klupu sjest ću tvoju,

kao šarena prepelica,

leć ću ti u postelju,

k’o krotko rutavo janje“.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

_________

Sazdov 1981: 29

 

 

 

 

 

 

 

 

Ѓул девојче под ѓул ми заспало

Ѓул девојче под ѓул ми заспало,

ветер веит, а ѓул ми се ронит,

Девојка е на грло падинат.

Ѓул девојче от сон се разбудвит,

богу ми се тога помолила:

„Дај ми, боже, крила лебедови,

да прелетам три девет планини,

та да падна во цареа војска,

да одберам момче спроти мене,

што не пиет вино и ракиа,

што не пиет кафе и тутуна;

от кафето срце поцрнато,

от тутуна куќа попљувана,

от ракиа мома нељубена,

от виното јорган поб’лавно.

Дај ми, Боже, ѓерѓеф от биљура,

Дај ми, боже, игла от мерџана,

да навеза смиљаго јоргана,

да покривам себе и јунака,

да го видам јунак как’ спиет!“

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

_________

Саздов 1981: 31

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Ruža djeva pod ružom mi zaspala

 

Ruža djeva pod ružom mi zaspala

vjetar vije, a ruže se krune,

Djevojci na grlo padahu.

Ruža djeva iza sna se razbudi,

bogu mi se tada pomoli:

„Daj mi, bože, krila labudova,

da preletim tridesetdevet planina,

pa da padnem sred careve vojske,

da izaberem momka sebi ravna,

koj’ ne pije vina ni rakije,

koj’ ne pije kave nit duhana;

od kave srce pocrni,

od duhana kuća popljuvana,

od rakije djeva neljubljena,

od vina pokrivač poplavljen.

Daj mi, bože, vezivo od kristala,

daj mi, bože, iglu od koralja,

da izvezem pokrivač od smilja,

da pokrijem sebe i junaka,

da si vidim junaka kako spava!“

_________

Sazdov 1981: 31

1. 4. Хрватско усно творештво

 

Кај Хрватите почесто се среќаваат лирски, отколку епски, јуначки песни. Така во патеписот, „Рибање и рибарско зборување“ на Петар Хекторовиќ е запишана една од најубавите усни книжевни песни „Крале Марко и брат му Андријаш“ за тоа како браќата се истепаа околу пленот. Уште постари се записите во дубровничкиот зборник на Никша Рањина од 1507 година каде може да се види како Дубровник и во тоа време убаво соработува со внатрешноста на Хрватска, разменувајќи мотиви, па дури и цели стихови и синтагми во преплетувањето на еден јазик и една култура.

Една од најубавите хрватски лирски песни секако е „Хасанагиница“. Не се знае точно кога и каде е создадена, но сигурно тоа било пред Кандиската (Критската) војна во која Венеција го повратила Имотски. Токму во песната се споменува имотскиот кадија што означува дека песната е создадена во времето кога Имотскиот крај бил под Османлиите. Веројатно е создадена во околијата на Имотски, па бидејќи била популарна меѓу народот, може да се  најде во многу верзии. Ја има запишано и преведено италијанскиот патописец Алберто Фортис во 1774 г. На Гете песната толку му се има допаднато што ја превел на германски јазик; следеле преводи на англиски од Валтер Скот, на руски од Пушкин, на полски од Адам Мицкјевич. Во песната се зборува за јунакот Хасан ага кој во шатор во планина, во воен логор се лекува од лутите рани. Сестра му и мајка му го посетуваат, додека жена му Хасанагиница не доаѓа од срам. Во тоа време не било прифатливо жената да излегува од дома. Хасан ага ѝ пишува на жена си да си замине. Таа посакува да се фрли од ѕидините, но сепак се враќа кај брат си. Тој ја мажи за имотскиот кадија и покрај тоа што Хасанагица моли да не ја оддалечува од петте деца. Сепак моли да ја прекријат со вел кога минува покрај дворецот на Хасан ага, бидејќи не сака децата да ја препознаат. Децата ѝ понудуваат појадок. Таа застанува и на секој син му дарува златени ножеви, на секоја од ќерките ткаенина до земја, а на малиот син во колевка му дава скромни облеки. Потоа умира од тага. Според песнава е снимен и филм; во Хрватскиот народен театар, претставата последен пат ја има режирано Мустафа Надаревиќ со Алма Приц во насловната улога, додека Томислав Бакариќ го напиша своевидното продолжение на баладата, драмата Хасан ага, поставена 1989 год.  во Зеница, а дури 10 години подоцна и во Загреб во режија на Марин Цариќ. Денеска со право баладата Хасанагиница ја сметаат за свое културно богатство и Босанците и Хрватите.

 

 

 

 

 

 

 

  1. 1.     4. Hrvatsko usmeno stvaralaštvo

U Hrvata češće se susreću lirske nego epske junačke pjesme. Tako je u „Ribanju i ribarskom prigovaranju“ Petra Hektorovića zapisana jedna od najljepših usmeno-književnih pjesama „Kraljević Marko i brat mu Andrijaš“ o tome kako se braća pobiše oko plijena. Još su stariji zapisi u dubrovačkom zborniku Nikše Ranjine iz 1507. prema kojem se može vidjeti kako je Dubrovnik i u to doba skladno saobraćao s unutrašnjošću Hrvatske izmjenjujući motive, pa čak i cijele stihove i sintagme u prožimanju jednoga jezika i kulture.

Jedna od najljepših hrvatskih lirskih pjesama  zasigurno je „Hasanaginica“. Ne zna se kada je i gdje nastala, no zasigurno je to bilo prije Kandijskog rata u kojem je Venecija vratila Imotski. Naime, spominje se „imotski kadija“, dakle pjesma je nastala u doba kad je Imotski bio pod osmanlijama, vjerojatno je i nastala u zaleđu Imotskog, no toliko je bila popularna u narodu da ju se može naći u obilju verzija. Zapisao ju je i preveo na talijanski putopisac Alberto Fortis 1774, Goetheu se pjesma toliko svidjela da ju je prepjevao i na njemački jezik, uslijedili su prijevodi na engleski Waltera Scota, na ruski Puškina, na poljski Adama Mickiewicza.

Govori o junaku Hasanagi koji se u šatoru, u planini, u vojnom logoru, liječi od ljutih rana. Sestra i majka dolaze mu u posjet, a žena, Hasanaginica, zbog stida ne dolazi. U to je vrijeme bilo sramota da žena izlazi iz kuće. Hasanaga piše ženi neka odlazi iz kuće. Poželi se baciti niz zidine, ali ipak se vraća bratu. Brat je ženi za imotskoga kadiju, iako Hasanaginica moli da je ne udaljuje od petoro djece. Moli neka je barem pokriju pokrovom kad prolazi pokraј Hasanaginih dvora, da je djeca ne prepoznaju. Djeca joj nude užinu. Ona silazi, svakom sinu daruje noževe pozlaćene, a svakoj kćeri tkaninu do poda. A malom sinu u kolijevci daje siromaške haljine. Potom umire od tuge.

Snimljen je i film prema drami Milana Ogrizovića, u Hrvatskom narodnom kazalištu posljednji ju je put režirao Mustafa Nadarević, s Almom Pricom u naslovnoj ulozi, a Tomislav Bakarić napisao je svojevrstan nastavak balade, dramu „Hasanaga“ koja je 1989. postavljena u Zenici, a tek deset godina kasnije i u Zagrebu u režiji Marina Carića. Danas je s pravom svojom baštinom smatraju i Bošnjaci i Hrvati.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

(H)Asanaginica

Što se bili u gori zelenoj?

Al su snizi, al su labutovi?

Da su snizi,već bi okopnuli,

labutovi već bi poletili:

nit su snizi, nit su labutovi,

nego čator age Asan-age.

On boluje u ranami ljutim;

oblazi ga mater i sestrica,

a ljubovca od stida ne mogla.

Kad li mu je ranam bolje bilo,

ter poruča virnoj ljubi svojoj:

„Ne čekaj me u dvoru bilomu,

ni u dvoru, ni u rodu momu.“

Kad kaduna riči razumila,

još je jadna u toj misli stala.

Jeka stade konja oko dvora,

i pobiže Asanaginica,

da vrat lomi kuli niz pendžere;

za njom trču dvi ćeri divojke:

„Vrati nam se mila majko naša,

nije ovo babo Asan-ago,

već daidža Pintorović beže.“

I vrati se Asanaginica,

ter se viša bratu oko vrata:

„Da moj brate, velike sramote

di me šalje od petero dice.“

Beže muči, ne govori ništa,

već se maša u žepe svione,

i vadi joj knjigu oprošćenja,

da uzimlje potpuno vinčanje,

da gre s njime majci unatrage.

Kad kaduna knjigu proučila,

dva je sina u čelo ljubila,

a dvi ćere u rumena lica;

a s malahnin u bešici sinkom

odilit se nikako ne mogla,

već je bratac za ruke uzeo,

i jedva je s sinkom rastavio,

ter je meće sebi na konjica,

s njome grede dvoru bijelomu.

U rodu je malo vrime stala,

malo vrime, ni nedilju dana,

dobra kada i od roda dobra,

dobru kadu prosu sa svi strana,

a najveće imotski kadija.

Kaduna se bratu svomu moli:

„Aj tako te ne želila, braco,

nemoj mene davat za nikoga,

da ne puca jadno srce moje,

gledajući sirotice svoje.“

Ali beže ne hajaše ništa,

već je daje imotskom kadiji.

Još kaduna bratu se moljaše,

da joj piše listak bile knjige,

da je šalje imotskom kadiji:

„Divojka te lipo pozdravljaše,

a u knjizi lipo te moljaše

kad pokupiš gospodu svatove,

dug potkluvac nosi na divojku;

kada bude agi mimo dvora,

nek ne vidi sirotice svoje.“

Kad kadiji bila knjiga dođe,

gospodu je svate pokupio,

svate kupi, grede po divojku.

Dobro svati došli do divojke,

i zdravo se povratili s njome:

kad bili agi mimo dvora,

dvi je ćere s pendžera gledaju,

a dva sina prid nju izođaju,

tere svojoj majci govoraju:

„Vrati nam se, mila majko naša,

da mi tebi užinati damo.“

Kad to čula Asanaginica,

starišini svatov govorila:

„Bogom brate, svatov starišina,

ustavi mi konje iza dvora,

da darujem sirotice moje.“

Ustaviše konje iza dvora,

svoju dicu lipo darovala,

svakom sinku nozve pozlaćene,

svakoj ćeri čohu do poljane,

a malome u bešici sinku

njemu šalje uboške aljine.

A to gleda junak Asan-ago,

ter dozivlje do dva sina svoja:

„Ote amo, sirotice moje,

kad se neće smilovati na vas

majka vaša srca ardjaskoga.“

Kad to čula Asanaginica,

bilim licem zemlju udarila,

usput se je s dušom rastavila

od žalosti gledajuć sirota.

_________

„Čitanka za prvi razred gimnazije“, Školska knjiga, Zagreb, 2007: 52, 53

(Х)Асанагиница

Што се бели во гора зелена?

Дал се снегои ил лебеди?

Да се снегои ќе се стопеа,

лебедите ќе летнеа;

нит се снегои, нит се лебеди,

тук шаторот на ага, Асан ага.

Он болува лути рани:

му дојдоа мајке и сестре,

а љуба му од срам не може.

Кога раните му заздравеа,

ѝ порача на верна љуба:

„Не ме чекај бели двори,

нит во двори, нит во дома моја“.

Кога анама збороите ги слушна

падна во вели црни мисли.

В двори шумно забуче коњот,

тогаj Асанагиница стрча

да се фрла, да се крши низ пенџер,

по неа стрчаа двете ѝ ќерки девојки:

„Стој мајко мила наша,

тоа не е бабе Асан ага

тук вујче Пинторовиќ беже“.

Се врати поврати Аасанагиница,

та се фрла брата си за гуша:

„Ај мој брате, срам големи,

ме дели раздели од петте ми деца“.

Беже молчи, ќути, не збори,

тук се фаќа за џебои копринени,

и книга проштална вади,

та го простува венчањето,

ја враќа повраќа мајке ѝ дома.

Кога анама книга прочита

двата ѝ сина ја в чело бакнаа,

а двете ѝ ќерки в лице румено;

а од малечкаво в колевка сине,

 да се раздели не смогна никако,

та братче за рака ја фаќа

и тешко-тешко од синче ја дели.

Та ја  клава на коња кон себеси,

с неја киниса двори бели.

Дома беше малу време

малу време, нит недела дена.

Добра анама и од добра рода,

за добра анама најдојдоја просци од секаде,

а најмногу ја сакаше кадија имотски.

Анама се брату моли:

„Да не ти е жал пожал брату

не ме давај никому,

да не пукне кутро срце мое,

ак гледам мојте дечиња кутри.“

Ама беже тоа не гледаше,

тук ја даде на имотски кадија.

Та се анама брату моли:

пиши брате една книга бела

прати ја, брате, кадија имотски:

„Мома убаво се клања,

та со книга убаво те моли

кога ќе збереш господари сватои,

долг вел дај ѝ на мома невеста

кога бидам близ агини двори

да не ме видат дечиња кутри мои“.

Кога на кадија бела книга му дојде

господари сватои собра,

по мома ојде.

Добри сватои по мома дојдоа,

и весело с мома се враќаа:

та пројдоа агини двори,

двете ѝ ќерки од пендџер гледаат,

тук двата ѝ сина станаа пред неа

и мајќе си велат говорат:

„Врати се наша мајчице мила

да ти дајме поручок.“

Кога чу почу Асанагиница

старејму од сватои вели говори:

„Бога ти брате, најстари свате,

запри коња крај двори,

да дарувам кутри дечиња мои“.

Запреа коњи крај двори

својте дечиња дарови ги дари,

на синоите ножиња злаќени

на ќерките платно од чоја до земи

а малечкаво в колевка сине,

му даде облеки просјачки.

Гледа таму јуначе Асан ага,

па вика вели на двата сина свои:

„Ајде ваму дечиња кутри мои

кога неќе на вас да се мили

мајка ваша од срце камено.“

Кога чу почу Асанагиница тоа,

белото го лице од земја удри,

та се од живота раздели и умре,

од жалои срце ѝ пукна

 кога виде кутри дечиња свои.

Препев: Људмил Спасов

 

 

                                                                                        Prepjevao Ljudmil Spasov

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

_________

Според Читанката за прв клас гимназија, Школска книга, Загреб, 2007: 52, 53

 

 

 

 

 

 

Oj, ti tožni človek

Oj, ti tožni človek,

zakaj si na svetu?

Ti si tak na svetu

kak rosa na cvetu;

kak rosa na cvetu,

kak roža na vrtu.

Vetrek nam potpuhne,

rosicu otepe,

sujnčece pak greje,

rožica povene.

Zimica te stere,

bodec te prebode,

smrca te pretegne.

Od tebe pobjegne

oček i mamica,

oček i mamica,

oček i mamica,

bratec i sestrica.

Bratec i sestrica,

sa tva rodbinica.

____________

Botica 1995: 95

Purga (Hrvatsko zagorje)

vetrek – vjetrić, otepe (od tepsti) – otrese; sujnčece – sunašce; bodec – bodež, probadanje; smrca – smrt; sa – sva.

Tema smrti: trajna ljudska briga i zagonetka. Usmenoknjiževni pjesnik je o toj temi dao svoj odgovor. Prema smislu ove pjesme, smrt uništava čovjеka te kida rodbinske i prijateljske veze. U trenutku smrti čovjek je sam, napušten, ostavljen, bezvrijedan. Pjesma čovjeku ne nudi utjehu, već posvemašnje poništenje. (Prema „Hrvatska usmenoknjiževna čitanka“, Stipe Botica, Školska knjiga 1995.)

 

 

 

 

 

Море, ти тажен човеку!

Море, ти тажен човеку,

зошто си на светов?

Ти си така на светов

како росата на цветот;

како росата на цветот,

како розата в градина.

Ветерче нека дувне

росата ќе ја сурне,

сонцето да згрее

розата ја венее.

Зимата ќе стегне,

бодеж ќе те бодне,

смртта ќе те земе.

Тебе ќе истргне

од тате и мајче,

од тате и мајче,

од тате и мајче, од тате и мајче,

од братче и сестриче.

Од братче и сестриче,

од сета твоја рода.

____________

Ботица 1995, 95

Пурга (Хрватско загорје)

Тема на смртта: трајна човечка грижа и загатка. Уснокнижевниот писател за оваа тема дал свој одговор. Според содржината на оваа песна, смртта го уништува човекот со тоа што ги прекинува родниските и пријателските врски.

Во моментот на смртта човекот е сам, напуштен, оставен и безвреден. Оваа песна не нуди утеха, туку целосно уништување.

(Според „Хрватска уснокнижевна читанка, Стипе Ботица, Школска книга, 1995.)

 

 

 

 

 

 

Naricaljka sestre za bratom

A moj brаte, diko moja,

di je lipa mladost tvoja?

A moj bore povaljeni,

a moj grade razoreni!

Evo iđu blagi danci,

gizdaju se mladi momci,

mladi momci i divojke,

skupljaju se u sastanke.

Tebe, brate, vidit nema,

ni u crkvi, ni u kolu,

ni u tvome bilon dvoru.

A moj brate, tugo moja,

jadna ti je sestra tvoja!

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

__________

Botica 1995: 97

iđu – idu; gizdaju se – kite se, rese.

Naricaljka ističe mladost, društvenu ulogu, rodbinsku i obiteljsku prazninu (veliko značenje glagola nemati) što ju je ostavio pokojnik (brat).

Naricaljke su, općenito, ispunjena patosom i stereotipnim žalobnim ugođajem i tek im viši stupanj metaforizacije može dati književno obilježje.

(Prema Hrvatska usmenoknjiževna čitanka, Stipe Botica, Školska knjiga, Zagreb, 1995.)

Žene kojima se plaćalo da na groblju nariču (zapijevaju) za pokojnikom, zvale su se narikače.

 

 

 

 

 

 

 

 

Тажачка на сестрата за братот

Е мој брате, гордост моја,

каде е убавата младост твоја?
Е мој бору откорнат,
е мој граду изурнат!
Еве идат убаи денои,
се ружаат млади момци,
млади момци ем моми,
се збираат на средби,
Ти, брате, не може да се видиш,
нит῾ в црква, нит῾ на оро,

нит῾ во твојне бели дворои.
Е мој брате, таго моја,
жална е сестра ти твоја!

__________

Ботица 1995, 97

Во тажачката е обележана младоста, општествената улога, роднинската и семејната празнина (изразено е значењето на глаголот нема), која ја има оставено покојникот (братот).

Тажачките општоземено се полни со патос и со стереотипен жален впечаток и дури на повисок степен на метафоризацијата може да им се даде литературен признак.

Botica, 1995.

Жени на кои им се плаќа да тажат (пеат) врз гробот на покојниот, се наречени тажачки.

LEGENDE

Hrvatski vojnik-junak kralja Tomislava

Jedna od najstarijih i gotovo zaboravljenih legendi iz vremena hrvatskih narodnih vladara nastala  je u vrijeme hrvatsko-bugarskih ratova između kralja Tomislava i cara Simeona. Naime, u to vrijeme između 823. i 926. godine snažna bugarska država ugrozila je Bizantsko Carstvo te se počela sve više širiti prema zapadu ugrožavajući i prostore hrvatske države. Stoga 923. godine bizantski car Roman Lekapin i carigradski patrijarh Nikola Mistik zatraže pomoć rimskih papa. Papa Ivan X. zamoli kralja Tomislava za pomoć Bizantu. Zauzvrat Bizant stavi pod upravu kneza Tomislava dalmatinske gradove i otoke odlikovavši ga naslovom prokonzula. Nakon toga 925. godine Tomislav se okruni za kralja uz odobrenje Svete Stolice i proširi svoju vlast na Panonsku Hrvatsku. Zbog svega toga moralo je doći do hrvatsko-bugarskog rata. Čak se i srpski knez Zaharija sklonio u Hrvatsku i spasio pod zaštitom Tomislava od bugarske vojne sile.

Car Simeon 926. godine pošalje na Hrvate jaku vojsku s vojskovođom Аlgoboturom, ali je ona bila hametice potučena. Poraz bugarske vojske, tada najjače u jugoistočnoj Europi, donio je slavu Hrvatskoj koja tada postade najjačom vojnom silom u ovom dijelu svijeta. Iz vremena tog bugarsko-hrvatskog rata od prije više od tisuću godina ostala je u narodu sačuvana legenda o junaštvu hrvatskog vojnika, junaka kralja Tomislava, kasnije zapisana zahvaljujući hrvatskom književniku i pedagogu, Krapinčaninu Franji Bratušu, sakupljaču narodnog blaga, koji je umro u  Zagrebu 1934. godine.

___________

Frangešov spomenik Kralju Tomislavu na istoimenom trgu ispred Željezničkoga kolodvora.

Франгешовиот споменик на кралот Томислав на истоимениот плоштад пред Железничката станица.

 

ЛЕГЕНДA

 

Хрватскиот војник – јунакот кралот Томислав

Една од најстарите и речиси заборавена легенда од времето на хрватските народни владетели е настаната во време на хрватско-бугарските војни меѓу кралот Томислав и царот Симеон. Имено, во тоа време меѓу 823. и 926 година силната бугарска држава го има загрозено Византското царство, таа започнала сè  повеќе да се проширува кон запад, заканувајќи им се на краиштата на Хрватската држава. Во 923 година византискиот цар Роман Лекапин и царскиот патријарх Никола Мистик бараат помош од римскиот папа. Папата Иван Х го замолува кралот Томислав да ѝ даде помош на Византија. Како вратка, Византија под управа на кнезот Томислав ги става далматинските градови и островите и него го именува со звањето – проконзул. Потоа, во 925 год. Томислав се крунисува за крал со одобрение на Светиот Стол и ја проширува својата власт врз панонска Хрватска. Поради сето тоа, мораше да дојде до хрватско-бугарска војна. Дури и српскиот кнез Захарија се засолнил во Хрватска и се спасил под заштита на Томислав од бугарските воени сили.

Царот Симеон во 926 година испраќа во Хрватска силна војска на чело со војсководецот Алгоботур, но војската била целосно уништена. Поразот на бугарската војска, таа најсилна во југоисточна Европа ѝ донесува слава на Хрватска и тогаш станува најмоќна воена сила во овој дел од светот. Во времето на оваа хрватско-бугарска војна од пред повеќе од илјада години, се има зачувано легендата меѓу народот за јунаштвото на хрватскиот воин, јунакот кралот Томислав; таа е подоцна запишана благодарение на хрватскиот писател и педагог, крапинецот Фрањо Братуш, собирачот на народното богатство, починат во Загреб 1934 година.

LEGENDА

Hrvatski vojnik – junak kralja Tomislava

U vrijeme rata između Hrvata i Bugara zarobiše Bugari jednoga hrvatskog vojnika. Bugarski ga časnik dao predase dovesti te ga zapita:

„Ej, ti Hrvatino, reci gdje se utaborio tvoj kralj Tomislav?’’

„Ondje, gdje ga nećeš naći’’, odgovori prkosno zarobljenik.

„А, kolika mu je vojska?’’, ponovo će Bugarin.

„Pođi onamo pa je broji!“

Vidi bugarski časnik da ima posla s mudrim Hrvatom, ali je zadržao strpljenje i nastavio s daljnjim ispitivanjem:

„Ima li tvoj kralj još više takvih vojnika kako što si ti?’’

„Ja sam’’, odgovori mu ovaj, „njegov najlošiji vojnik, jer sam se dao uhvatiti.“

Razmišljao malo Bugarin kako da ga pridobije ovoga hrvatskog zarobljenika pa se posluži lukavštinom:

„Momče, ti mi se sviđaš, evo ti na dar ovaj zlatnik.“

„Ja ne primam ništa od neprijatelja hrvatskog naroda’’, odgovori vojnik.

Аli nije se dao smesti ni Bugarin, pa mu uzvrati:

„Budi razuman. Imam dozvolu samog našeg cara Simeona da te imenujem visokim časnikom bugarske vojske ako bi nam bio vodičem u boju protiv Hrvata.“

„Hvala, ne primam od vas nikakvih časti. Volim i umrijeti nego biti izdajica svoje hrvatske domovine. Znajte, ja sam Hrvat, pa kako bih onda mogao biti bugarski časnik.’’

Ovaj razgovor prisluškivao je iz susjedne prostorije sam silni car Simeon. Ovi odgovori hrvatskog vojnika toliko su mu se svidjeli da je došao do njega rekvaši mu:

„Ti si pravi junak svoga kralja Tomislava. Dajem ti slobodu i vrati se u svoju domovinu koju toliko žarko ljubiš i svojem kralju Tomislavu kojemu si vjeran i po cijenu svog života.’’

_________

Frangešov spomenik Kralju Tomislavu na istoimenom trgu ispred Željezničkoga kolodvora u Zagrebu

Франгешов споменик на кралот Томислав на истоимениот плоштад пред Железничката станица

ЛЕГЕНДА – јунак крал Томислав

Во времето на војната меѓу Хрватите и Бугарите, Бугарите заробија еден хрватски војник. Бугарскиот офицер нареди да го донесат пред него и го праша:

„Ајде, Хрвату, кажи ми каде се има залогорено твојот крал Томислав?’’

„Онаму каде нема да го најдеш’’, му одговорил инаетливо заробеникот.

„Колкава му е војската?’’, продолжува Бугаринот.

„Оди онаму и изброj!’’

Бугарскиот официр сфаќа дека има работа со мудар и храбар Хрват, но се воздржал и продолжил со натамошно испитување:

„Има ли твојот крал многумина такви војници каков што си ти?

,,Јас сум’’, одговори нашиов, „неговиот најлош војник зашто дозволив да ме фатат.’’

Бугаринот малку мислеше, како да му се приближи на хрватскиот заробеник, па се послужи со итрина:

„Млад човеку, ми се допаѓаш, еве ти го подарувам овој златник.’’

„Јас не примам ништо од непријателите на хрватскиот народ’’ одговори војникот.

Но, ниту Бугаринот не се збуни, па му одврати:

„Биди паметен. Имам лична дозвола од нашиот цар Симеон да те именувам за  висок офицер на бугарската војска, ако се согласиш да ни бидеш водич во битката против Хрватите.’’

„Благодарам, не прифаќам од вас никакви почести. Повеќе сакам да умрам одошто да бидам предавник на својата хрватска татковина. Разберете, јас сум Хрват, та како тогаш би можел да станам бугарски офицер.’’

Од соседната просторија овој разговор го прислушуваше силниот царот Симеон. Одговорите на хрватскиот војник толку многу му се допаднаа, така што дојде до него и му рече:

„Ти си вистински јунак на својот крал Томислав. Ти ја подарувам слободата и вратиѝ се на твојата татковина која толку топло ја љубиш и на својот крал Томислав кому си му верен и по цена на сопствениот живот.’’

 2. 1. Трописменост кај Хрватите

 

Откога дојдоа во денешната татковина, Хрватите се сретнаа со христијанството и со латинското писмо. Кнезовите своите први договори ги пишуваа на латински јазик и со латиница. Во првите изградени цркви се набележани хрватски имиња: во Нин кнезот Годечај (Годежав) на крштелната е името на кнезот Вишеслав, на припратите во неколку цркви е името на кнезот Бранимир. Првите едноставни молитви Оченаш, Верују, беа преведени од латински, та верниците ги говореа наизуст. Свети Константин Кирил за Словените создаде ново писмо, глаголица, по смртта на Методиј по протерувањето на учениците на светите браќа од Моравија, 885 година, наследството на Светите Браќа е пренесено на островите и на Истра. Така во Хрватска е пренесено наследството на Светите браќа: глаголското писмо, библиските текстови запишани во книгите, како и системски уредениот литературен јазик кого што денес го именуваме старословенски јазик. Хрватите ја сочувале глаголицата до 19 век во краиштата каде што се има задржано богослужбата на словенски јазик во рамките на католичката црква. Постепено во овој јазик навлегуваа елементи на народниот говор, па ова го именуваме како хрватска редакција на старословенскот јазик.

Со глаголица е напишан најпознатиот епиграф (запис врз камен) Баш(ч)ќанска плоча, создадена по смртта на кралот Звонимир, т.е. околу 1100 година во бенедектинската црква Света Луција, во Јурандвор покрај Башка, на островот Крк. Таа служела како преградна плоча, плутеј, меѓу просторот за свештениците и народот. Денес се чува во Хрватската академија на науките и уметностите (до 1990 г. Југославенска академија на науките и уметностите).

Третото писмо што го имат прифатено Хрватите е кирилицата кога словенските народи  (Македонците, Бугарите, Русите, Србите) ја заменија глаголицата со кирилица по углед на грчкото писмо и ја прилагодија за словенскиот јазик и меѓу Хрватите, особено на хрватскиот југ, но и во Босна и Херцеговина, почна да се зацврстува писмото што денес го именуваме со општ назив кирилица. Во средниот век во Хрватска таа имаше одделен развиток, па затоа ја именуваме како западна или хрватска кирилица, но некои ја именуваат босанчица.

Со сите овие три писма Хрватите пишуваа од среден век, па сè до 19 век, но од крајот на 15 век, Хрватите сè почесто ја употребуваат латиницата како свое писмо.

 

 

 

 

 

 

 

 

2.  1.     Tropismenost u Hrvata

Došavši u današnju postojbinu Hrvati su se susreli s kršćanstvom i s latiničkim pismom. Knezovi su svoje prve ugovore pisali latinskim jezikom i latinicom. U prvim crkvama koje su sagradili zabilježena su hrvatska imena: u Ninu kneza Godečaja (Godežava), na krstionici ime kneza Višeslava, na ukrasnoj gredi nekolikih crkava ime kneza Branimira. Prve jednostavne molitve „Očenaš“  i „Ispovijed vjere“ bile su prevedene s latinskoga, i pobožni ih je puk govorio napamet. Sveti Konstantin Ćiril za Slavene je izumio novo pismo, glagoljicu. Nakon Metodove smrti i protjerivanja učenika Svete braće iz Moravske 885. godine prenesena је baština Svete braće: pismo glagoljica, biblijski tekstovi zapisani u knjigama te sustavan i uređen književni jezik koji zovemo staroslavenskim. Hrvati su očuvali glagoljicu do 19. stoljeća u krajevima gdje se zadržavalo slavensko bogoslužje u sklopu Katoličke crkve.  Postupno su u taj jezik ulazili elementi narodnoga govora, to zovemo hrvatskom redakcijom staroslavenskog.

Glagoljicom je napisan najpoznatiji epigraf (zapis na kamenu) „Bašćanska ploča“. Nastala je poslije smrti kralja Zvonimira, tj. oko 1100. godine i u benediktinskoj crkvi svete Lucije u Jurandvoru kraj Baške, na otoku Krku. Služila je kao pregradna ploča (plutej) između prostora za svećenstvo i puk. Danas se čuva u Hrvatskoj akademiji znanosti i umjetnosti (do 1990. Jugoslavenska akademija znanosti i umjetnosti).

Treće pismo koje su Hrvati prihvatili jest ćirilica. Kad su slavenski narodi (Makedonci, Bugari, Rusi, Srbi) zamijenili glagoljicu grčkim pismom te ga uredili za slavenski jezik, i među Hrvatima, posebice na jugu Hrvatske, ali i u Bosni i Hercegovini, počelo se utvrđivati pismo koje se danas općenito naziva ćirilicom. U srednjem je vijeku u Hrvatskoj imala poseban razvoj pa je zovemo zapadnom ili hrvatskom ćirilicom, a neki je nazivaju bosanicom ili bosančicom.

Svim trima pismima Hrvati su pisali od srednjeg vijeka pa sve do 19. stoljeća, ali od kraja 15. stoljeća Hrvati sve češće rabe latinicu kao svoje pismo.

  1. 2.     2. Prvi glagoljaški zapisi / Први записи на глаголица

 

Očenaš

Otъče našб,

Iže esi na nebesъhъ ,

da svętitъ sę ime tvoe,

da pridetъ cěesarъstvie tvoe,

da bodetъ volě tvoě

ĕko na nebese i na zemli.

Ot’če naš, iže jesi na nebes’h,

da svętit sęe imęe tvoje,

da pridet cjesar’stvije tvoje

da bodet volja tvoja

jako na nebese i na zemlji.

Оčenaš

Oče naš,

koji jesi na nebesima,

sveti se ime Tvoje!

Dоđi kraljevstvo Tvoje!

Budi volja Tvoja,

kako na nebu tako i na zemlji!

Kruh naš svagdašnji daj nam danas!

I otpusti nam duge naše,

kako i mi otpuštamo dužnicima našim!

I ne uvedi nas u napas,

nego izbavi nas od zla!

Amen!

 

 

 

Оче наш

Оче наш, кој си на небесата,

да се свети името Твое,

да дојде царството Твое,

да биде волјата Твоја,

како на небото, така и на земјата;

лебот наш насушен дај ни го денес

и прости ни ги долговите наши

како и ние што им ги проштеваме на нашите должници;

и не нè воведувај во искушение,

но избави нè од лукавиот.

Амин!

Pjesma nad pjesmama

Аšće znaeši tebe

Ti krasna esi meju ženami

Izidi i gredi

Po stadom stad tvoih

i pasi kozli tvoe

pri obitelehъ stanov pastirskihъ.

Pjesma nad pjesmama

Аko znaš,

Ti si krasna među ženama,

Izađi i slijedi tragove stada

I pasi kozliće svoje

Oko pastirskih koliba.

 

 

 

 

 

 

 

 

Песна над песните

 

Ако не го знаеш тоа,

о, најпрекрасна меѓу жените,

излези и следи ги трагите на стадата,

и паси ги твоите јариња

околу пастирските шатори.

 

 

 

 

 

 

 

Krčki natpis  

Se zida Maj i opat i Radonja, Rugata, Dobroslav  (11. st.)

 

 

Ovo sazida Maj opat i Radonja, Rugota, Dobroslav. (11. st.)

Ова го изѕидаа опат Мај и Радоња, Ругота, Доброслав (11 в.)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

___________

Tekst pokazuje da redovnici već tada nose hrvatska slavenska imena.

Текстов покажува дека уште во ова време монасите имат хрватски словенски имиња.

           Baš(č)ćanska ploča

Na Baščanskoj ploči prvi se put na hrvatskom jeziku, glagoljicom, spominje hrvatsko ime i kraljevski naslov, titulacija, kralja Zvonimira. Iz teksta doznajemo da su Krk i Kvarnerski otoci tada u granicama hrvatske države kralja Zvonimira. Pisana je prijelaznim tipom glagoljice – kad glagoljica od oble prelazi u uglatu (hrvatsku). Ona pokazuje kako se hrvatski jezik od staroslavenskoga književnog jezika razvija prema hrvatskome književnom jeziku pod utjecajem narodnoga govora.

 

 

Bašćanska ploča

Vъ ime Otca i Sina i Svetago Duha. Аzъ opatъ Drъžiha pisah se o ledinĕ juže da Zъvъnimirъ  kralъ hrъvatъskъ i vъ

dni svoe vъ svetuju Luciju i svedomi: župaъ Desimra Krъ bave, Martinъ vъ Licĕ, Prbъnebža sъ poslъ Vinodolĕ,

Ĕekovъ v Otocĕ. Da iže to poreče klъ ni i Bog i .bi. (=12) apostola i .g. (=4) evanjelisti i svetaĕ Luciĕ, amenъ .

Da iže sdĕ živetъ, moli za ne Boga. Аzъ opat Dobroviъt zъdahъ crekъv siju i svojeju bratiju s devetiju vъ dni

kъneza Kosъmъ ta obladajućago vъ su Kъrainu. I beše vъ tъ dni Mikula vъ Otočъci sъ svetuju Luciju vъ edino.

___________

azъ – ja; o ledinĕ – o ledini; juže – koju; svedomi – oni koji svjedoče, svjedoci; da iže to poreče – ali ako netko to poreče; klъni i Bog – neka ga prokune Bog; da iže sde žive; a oni koji ovdje žive; zdah crjekav siju – zidah ovu crkvu; i svojeju bratiju s devetiju – sa svoje devetoro braće; vъ jedino – zajedno.

 

Bašćanska ploča

U ime Oca i Sina i Svetoga Duha.

Ja opat Držiha pisah to o Ledini koju dade Zvonimir,

Kralj hrvatski, u svoje dane Svetoj Luciji pred

Svjedocima: županom Desimirom iz Krbave, Martinom iz

Like, Pribenegom poslanikom iz Vinodola,  Jakovom iz

Otoka. Tko to porekne, neka ga Bog prokune i 12

Аpostola i 4 evanđelista i sveta Lucija. Аmen.

Da tko ovdje živi, moli za nas Boga.

Ja opat Dobrovit  zidah ovu crkvu sa svoje devetoro

Braće u dane kneza Kosmata koji je vladao cijelom Krajinom. I u te dane bio je

(samostan) sv. Mikule u

Otočcu sa svetom Lucijom u zajednici.

Плочата од Башка  

Во име на Таткото и Синот и Светиот Дух.

Јас игуменот Држиха го напишав ова за ливадата што ја даде Звонимир

Кралот хрватски, во време на своето владеење на Света Луција пред

сведоците: кметот Десимир од Крбава, Мартин од

Лика, Прибенег, пратеник од Винодол, Јаков од

Оток. Кој ќе го одрече ова, да го прокoлне Бог и дванаесетте

апостоли и четворицата евангелисти и светата Луција. Амин.

Кој живеe овде, да го моли Бога за нас.

Јас игуменот Добровит ја изѕидав оваа црква со своите деветмина браќа во деновите на кнезот Космат кој владее со цела Краина. Во тоа време

постоеше (манастирот) св. Микула во

Оточец во заедница со св. Луција.

Ljetopis popa Dukljanina

 

Ljetopis popa Dukljanina – rodoslovlje dukljanske dinastije – sastavio je neki katolički svećenik. Po glasu latinskoga teksta prvotni je izvorni tekst bio pisan slavenskim jezikom. U ljetopisu su skupljeni različiti povijesni podaci koji su sastavljaču bili poznati. Na hrvatski jezik Ljetopis je preveden vjerojatno u 14. stoljeću te mu je tada pridodano dosta građe iz hrvatske povijesti, pa tako i legenda o smrti kralja Zvonimira.

Sažetak je ovaj. Papa poziva kralja Zvonimira da se zajedno sa svojim hrvatskim narodom pridruži Križarskom ratu kako bi se oslobodio Kristov grob u Jeruzalemu. Kad je Zvonimir narodu pročitao to pismo, narod reče kako za to ne mari i odlučiše da je bolje da pogine jedan nego cijeli narod i ubiše kralja Zvonimira. Umirući Zvonimir prokune svoj narod, neka nikada ne ima gospodara od svoga roda nego neka zauvijek bude podložan tuđem gospodaru i jeziku.

Uistinu, povijesna je istina da je poslije smrti Zvonimira njegova žena, kraljica Jelena, mađarska princeza, pozvala upomoć svoga brata, ugarskoga kralja koji je poslije bitke na Gvozdu s Petrom Svačićem dogovorio s hrvatskim plemićima uniju Hrvatske s Mađarskom. Potom se ušlo u zajedničku uniju i s austrijskom obitelji Habsburgovaca. Cijelo su to vrijeme Hrvati imali neki oblik državnosti u trojedinoj kraljevini (Dalmaciji, Slavoniji i užoj Hrvatskoj) održavajući Sabor. Dubrovačka Republika je bila također slobodan hrvatski polis, koji je plaćao golem danak Otomanskom carstvu za samostalnost.

 

Летопис на попот од Дукља

Летописот на попот од Дукља  – родослов на дукљанската династија – го има составено некојси католички свештеник. Според фонетиката на латинскиот текст, изворниот текст е напишан на словенски јазик. Во летописот се собрани различни историски податоци што му биле познати на составувачот. На хрватски јазик летопис е преведен веројатно во 14 век, па тогаш му е придодаден материјал од хрватската историја, така и легендата за смртта на кралот Звоминир.

Кусата содржина е следнава: Папата го повикува кралот Звонимир, заедно со својот хрватски народ, да ѝ се придружи на крстоносната војна за да се ослободи Христовиот гроб во Ерусалим. Кога Звонимир му го прочитал ова писмо на народот, народот одговорил дека не му е грижа за тоа и одлучил дека е подобро еден да загине, отколку еден цел народ, па го убиваат кралот Звонимир. Умирајќи Звонимир го проколнува својот народ никогаш да нема господар од свој род, туку секогаш да биде под  власт  на туѓ господар и на туѓ народ.

Всушност, историската вистина ни кажува дека по смртта на Звонимир неговата жена, кралицата Елена, унгарската принцеза, го испратила на помош својот брат, унгарскиот крал кој по битката на Гвозд со Петар Свачиќ, се договорил со хрватските благородници да направат унија меѓу Хрватска и Унгарија. Потоа е формирана заедничка унија и со австриското семејство на Хабсбурговците. За сето тоа време Хрватите имаат определена форма на државност во тројното кралство (Далмација, Славонија и потесна Хрватска), задржувајќи го Соборот. Дубровничката Република, исто така беше слободен хрватски полис, којшто му плаќаше висок данок Отоманското Царство за својата самостојност.

Ljetopis popa Dukljanina

Po ovi način i u to vrime zgodi se da cesar rimski s voljom svetoga oca pape posla posle i listove svoje ovako g dostojnomu kralju Zvonimiru proseće i moleće kako draga brata i meju kralji krstjanskim kralja počtovanoga: „Oto te molimo i prosimo da skupiš k sebi svu gospodu zemlje tebi podložne i svih od vridnosti. I kada bude skupšćina da pročtiš meju svimi ovi drugi list koga s tvojim listom šalje se od strane naše gospodstvu vašemu moleće, kada pročte, da odgovore i da dadu nam na znanje volju svoju i odlučenje ko učine vitezi i baruni s voljom gospodstva tvoga“

I tako dobri i sveti kralj Zvonimir prijamši listove od pape i cesara zapovidi po sve kraljevstvo svoje da bude skupšćina i sa shodom u petih crikvah u Kosovi da svaki bude do dan dvadeset i pet. I prišadše vrime, da pride mnoštvo veliko. I legoše vojske i narediše straže.

I kada dojde dan, učini slavni i dobri kralj Zvonimir otvoriti listove pape i cesara velikoga grada Rima, s voljom svetoga oca pape, koji kazahu: „Brata našega Zvonimira molimo s vlasnici i pukom zemlje i kraljevstva njegova da bi hotil odlučiti i s nami biti zajedno s pomoću ine gospode krstjanske koji ovakve listove imaju od nas, i oni da odluče volju njih i da nam dadu na znanje jesu li k volji našoj pristali, ča jest z dopušćenjem Božjim i Sina njegova koji jest porojen od dive Marije i muku (trpel) i krv prolio na drivo križa i na njem umoren, koja smrt bi otkupljenje svita i oslobojenje svetih otac iz limbene tamnosti. I tako z dopušćenjem njegovim i s pomoću u njega verujućih jesmo odlučili osloboditi mista koja je za ljubav našu okrvavio i gdi je pridao duh Ocu kroz muku i trud i greb u kom bi položeno prislavno tilo njegovo.“

I toj čuvše Bogom prokleti i nevirni Hrvati ki ne mnogo prija daše pomoć hudobnomu sinu dobroga njih gospodina kralja Radoslava iz kraljevstva njegova izgnati i s oružnom rukom s nemilostivim sinom njegovim iz zemlje prognati; tada čuvši toj nevirnici, ne daše ni listove dočtiti i skočiše, ne samo da bi pristali na dostojnu molbu svetoga oca pape i cesara rimskoga da sveta mista iz ruk poganskih izmu i oslobode, da oni Bogom kleti počeše kričati i vikati na svetoga kralja tužeći se i vapijući jednim glasom, kako na Isukrsta Židove, da on išće izvesti njih iz domov njih i žen i dice njih i s papom ter cesarom otimati mista gdi je Bog propet i gdi je greb njegov. „A što je nam za to?“ I nevirni Hrvati vazeše zlu misal i nepraveden svit i meju sobom zlo učiniše i sebi i ostatku svomu rasap i vičnje pogrjenje.

I tako počeše upiti kakono Židove vapiše na Isukrsta kada reče poglavica: „Bolje da jedan umre nere tolik puk da pogine.“

I tako sramotni i nevirni Hrvati počaše govoriti vapijuće kako psi ali vuci: “Bolje da on sam pogine ner da nas iz didine naše izvede cića Boga i inim mista toliko daleko obujimati, zemlje i gradove.“ I ne inako, nere kako psi na vuke lajući kada idu, tako ni na dobroga kralja Zvonimira komu ne daše ni progovoriti, nere z bukom i oružjem počeše sići njega i tilo njegovo raniti i krv prolivati svoga dobroga kralja i gospodina koji ležeći u krvi izranjen velicimi bolizni prokle tadaj nevirne Hrvate i ostatak njih Bogom i svetimi njegovimi i sobom i nedostojnom smrtju njegovom i da bi veće Hrvati nigdar ne imali gospodina od svoga jazika, nego vazda tuju jaziku podložni bili.

I tako izranjen ležeće a Hrvate proklinjujuće izdahnu. I pojde duh njegov, po milosti onogaj ki sve može, s an’jeli veseliti (se) u vike vikom.

___________

Na slici: lik hrvatskog vladara, 11. st. mramor, 60 x 165 cm, Split

posle – poslanike; prijamši – primivši; sa shodom – sa saborom (zborom); u petih crikvah na Kosovi – u Pet crkava na Kosovu polju, u sjevernoj Dalmaciji, pokraj Knina; prišadše – dolazeće, tj. buduće; porojen – porođen; limbeni – koji pripada Limbu, pretpaklu; vazeše – uzeše; svit – savjet, vijeće; pogrjenje – pogrdu, propast; cića – zbog, obujimati – zauzimati, osvajati; inako – drukčije krstionica katedrale sv. Dujma.

Ljetopis popa Dukljanina

Na taj način i u to vrijeme dogodi se da rimski car voljom svetoga oca pape posla poslanike i pisma svoja k dostojanstvenomu kralju Zvonimiru proseći ga i moleći kao dragog brata,  među kršćanskim kraljevima kralja poštovanoga: „Ovo te molimo i prosimo da skupiš k sebi svu gospodu zemlje tebi podložne i sve valjane. I kada bude skupština pročitaj pred svima ovo drugo pismo koje s ovim pismom šalje naše gospodstvo vašemu moleći, kada pročitaju, neka nam odgovore, dadu nam na znanje volju svoju i odluku koju su donijeli vitezovi i baruni zajedno s odlukom tvoga gospodstva.“ I tako dobri i sveti kralj Zvonimiri primivši papina i careva pisma zapovijedi po čitavom kraljevstvu svojem da se organizira skupština u pet crkava na Kosovu za 25 dana. Kad je došlo vrijeme, dođe veliko mnoštvo. I dođoše vojske i napraviše straže. I kada dođe dan, slavni i dobri kralj Zvonimir naredi neka se otvore pisma pape i cara velikoga grada Rima, s voljom svetoga oca pape, gdje pisaše: „Brata našega Zvonimira molimo s vlasnicima i pukom zemlje i kraljevstva njegova neka odluči biti zajedno s nama i uz pomoć druge gospode kršćanske koji ovakva pisma primiše od nas, i neka nam javi jesu li suglasni s nama, što je s dopuštenje Božjim i Sina njegova, koji je porođen od djevice Marije i koji je muku trpio i krv prolio na drvo križa i na njemu ubijen bio, čija smrt bješe otkupljenje svijeta i oslobođenje svetih otaca iz tame čistilišta. I s njegovim dopuštenjem i pomoću vjere u njega odlučili smo mjesta koja je za našu ljubav okrvavio i gdje je dao duh Ocu kroz muku i trud i grob u kojem bješe položene preslavno njegovo tijelo.“

I to čuvši od Boga prokleti i nevjerni Hrvati koji nedavno dadoše pomoć zlom sinu dobroga im gospodina kralja Radoslava iz kraljevstva njegova izgnati i s oružjem u rukama nemilosrdnoga sina ga iz zemlje prognati; tada čuvši to nevjernici, ne dadoše niti dočitati pisma i skočiše, ne samo da bi pristali na dostojnu molbu svetoga oca pape i cara rimskoga da bi se sveta mjesta iz ruku poganskih uzela i oslobodila, da oni Bogom kleti počeše urlati i vikati na svetoga kralja tužeći se i vapijući uglas, kao na Isusa Krista Židovi, da on njih želi odvesti iz domova njihovih, od žena i djece njihove i s papomi i carom želi otimati mjesta gdje je Bog raspet bio i gdje je njegov grob. „A što je nama do toga?“ I nevjerni Hrvati prihvatiše zlu misao i zao savjet i među sobom zlo učiniše i sebi i potomcima svojim rasap i vječito prokletstvo.

I tako počeše govoriti kao što Židovi vapijahu na Isusa Krista, kao psi ili vuci: „Bolje da on sam pogine nego da nas iz djedovine naše izvede zbog Boga i tuđih mjesta toliko daleko osvajati zemlje i gradove.“

I ne drukčije, već kao psi na vukove lajući kada idu, tako oni na dobroga kralja Zvonimira, komu ne daše ni progovoriti, nego s bukom i oružjem počeše ga sijeći i njegovo tijelo ranjavahu i krv prolijevahu, svoga dobroga kralja i gospodina koji ležeći u krvi izranjen velikim bolima prokle tada nevjerne Hrvate i potomstvo im Bogom i svecima njegovim i sobom i nedostojnom smrću svojom da neka od sada Hrvati nikad ne imali gospodina od svoga jezika, nego vazda tuđem jeziku podložni neka budu.

I tako izranjen ležeći a Hrvate proklinjući izdahnu. I pođe njegov duh, po milosti onoga koji sve može, s anđelima se veseliti u vijeke vijekova.  

Летопис на попот од Дукља

На ваков начин во она време се случи римскиот цар со волјата на Светиот Отец Папата да испрати пратеници и свои писма до достоинствениот крал Звонимир, колнејќи го и молејќи го како драг брат, почитуван крал меѓу христијанските кралеви: „Те молиме и Те колнеме да ги собереш кај себе сите господари на земјите кои ги владееш и тоа сите кои се добри. И кога ќе биде соборот да го прочиташ пред сите ова второ писмо преку кое Нашето господство му го испраќа на Вашето молејќи, кога ќе го прочитаат да ни одговорат, да ни ја дадат на знаење волјата своја и одлуката од сите витези и барони, заедно со одлуката на Твоето господство.“

И така добриот и свет крал Звонимир, откако ги прими писмата од Папата и Царот, заповеда низ целото кралство свое да се направи собор во пет цркви на Косово за 25 дена. Кога дојде време, се собраа многумина. И дојдоа војски и направија стражи.

И кога дојде денот, многу познатиот и добриот цар Звонимир, издаде наредба да се отворат писмата од Папата и од Царот на големиот град Рим. Според волјата на Светиот Отец Папата, таму пишуваше: „Нашиот брат Звонимир го молиме заедно со господарите и народот на земјата и неговото кралство да одлучи да биде заедно со нас и, со помошта на другите христијански господари, кои што добија вакви писма од нас, нека ни се јават дали се согласуваат со нас и со дозволата Божја и Синова, родениот од девицата Марија, кој ја трпеше маката и својата крв ја пролеа на крст од дрво и на него беше убиен, а неговата смрт беше откупување на луѓето и ослободување на светите татковци од темнината на чистилиштето. И со неговата согласност и со помош на верата во него, одлучивме да ги ослободиме местата искрвавени за нашата љубов и каде го предаде духот на Таткото низ мака и труд и гроб во кој неговото преславно тело беше положено.“

Кога го слушнаа ова од Бога, проколнатите и неверните Хрвати, кои неодамна му помогнаа на лошиот син на добриот господар, кралот Радослав, од неговото кралство да го прогонат, и со оружје во рака на безмилосниот син од земјата да го прогонат; слушајќи го тоа неверниците, не дочекаа дури и да го дочитаат писмото и скокнаа, не само што не се согласија со достојната молба на Светиот Папа и на Царот од Рим за светите места од погански раце да се ослободат, туку тие почнаа да го колнат Бога почнаа да викаат на сет глас, жалејќи се на светиот крал, исто како што Евреите плачеа со сет глас за Исуса Христа, дека тој нив сака да ги изведе од нивните домови, од нивните жени и деца, па со Папата и Царот сака да ги ограби местата каде што Бог беше распнат и каде се наоѓа неговиот гроб. „А зошто ние да го сториме тоа? И безверните Хрвати ги прифатија лошиот предлог и совет и себеси си направија зло и себеси и на своите потомци им направија раскол и вечно проклетство.

И така фатија да зборуваат, како што Чифутите ῾ржеа на Исус Христос, како пци или волци: „Подобро е тој самиот да умре, отколку од нашата татковина да нè истера поради Бога и да нè испрати далеку на туѓи места за да освојуваме земји и градови.“ И токму така, како кучиња што лаат кога идат волци, така тие му се нафрлија на добриот крал Звонимир, без да му дозволат да каже збор, со врева и оружје почнаа да го черечат и неговото тело го изранија и пролеаја крв на својот добар крал и господар, кој лежејќи во крв ранет, тогаш во името на Бога и неговите светци и во името на неговата недостојна смрт, ги проколна безверните Хрвати и нивното потомство, оттогаш тие, да даде Бог, никогаш да немаат господар од својот род, туку секогаш на туѓинци да им робуваат.

И така лежејќи ранет, проколнувајќи ги Хрватите, почина. И неговиот дух замина, според милоста на оној што може сè, со ангелите да се весели за век и векови.

  

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ZАPISI NА STEĆCIMА

 

U 12. stoljeću pojavljuju se u Bosni i okolnim zemljama bogumilski nadgrobni spomenik – stećak. To su monoliti, kameni blokovi različitih oblika (prizme, ploče) i opsega, a na njima su uklesani ukrasi, oružje i oruđe, likovi junaka, borbe, lovovi i plesovi. Zamiru provalom osmanlija u Bosnu u 15. stoljeću. Jezgroviti posmrtni natpisi, ritmizirani izmjenom kratkih i dugih slogova, mnogo govore o negdašnjem vremenu.

Во 12 век во Босна и во соседните земји се јавуваат богомилски надгробни споменици – стеќци. Тоа се едноделни, камени блокови со различни форми (призми, плочи) како и опфат, на нив се врежани украси, оружја и орудија, ликови на јунаци, битки, ловови и танци. Се губат со надоаѓањето на  османлиите во Босна во 15 век. Содржински згуснатите посмртни натписи, ритмизирани преку менување на кратки и долги слогови, многу кажуваат за старото време.

________________

Забелешка: Легендата поврзана со Св. Климент Охридски кажува за претворањето на ангел во камен, како и за постоење манастир во кој лежи телото на Св. Климент. Во првиот случај треба да се претпостави дека станува збор за некојси босански стеќак, надгробен споменик на кој бил изработен лик на некојси витез, како што се прикажани архангелите, така што во народната фантазија можел да претставува и ангел. За постоење манастир во кој лежи телото на Св. Климент, може да се разбере од идењето на разни босански луѓе во Охрид, односно од одењето на охриѓани во Босна. (Љ. Спасов)

________________

Bilješka: Legenda povezana sa Sv. Klimentom Ohridskim govori o preobrazbi anđela u kamen, kao i o postojanju manastira u kojem leži tijelo Sv. Klimenta. U prvom slučaju pretpostavlja se da je riječ o nekom bosanskom stećku, nadgrobnom spomeniku na kojem je bio uklesan lik nekog viteza, kao što su prikazani arhanđeli, tako se u narodnoj mašti mogao predstaviti i anđeo. Postojanje manastira u kojem leži tijelo Sv. Klimenta, može se razumjeti hodočašćima raznih bosanskih ljudi u Ohrid, odnosno putovanjem Ohriđana u Bosnu. (Lj. Spasov)

 

 

 


                         

 

 

                           Stah

Boga moleć

Zla ne misleć

Grom Božji ubi me utaman

Сопрев

Молејќи го Бога

Не мислејќи на зло

Божјиот гром ме уби во миг


Se leži Hrelja

Se leži Hrelja…

Mnoge zemje, obidjeh,

i domom dođoh,

i počteno postah.

I na svoj baštini legoh.

 

Овде лежи Хрелја

Овде лежи Хрелја…

Многу земји минав,

дома си дојдов,

и чесно постапив.

И на својата татковина легнав.

 

 

Slovo o vremenu

Bože, davno ti sam legao

i vele ti mi je ležati…

 

 

  Буква за времето

Боже, дамна легнав

и многу има да лежам…

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Slovo za Ivana

Se leži Ivan

na svojej zemlji.

Bratija i družino  –

žalite me!

Јa sam bil jako vi,

a vi ćete bit

jako i ja.

Слово за Ивана

Овде лежи Иван

На својата земја.

Браќа и другари –

жалете ме!

Јас бев ко вас,

а вие ќе бидете

Ко мене.

                                          

2.  3.     Zapis popa Martinca – kraj predmigracijskog razdoblja

Prepisujući brevijar za pavlinski samostan u Novom Vinodolskom, koji danas nazivamo Drugim novljanskim brevijarom, pop Martinac je napisao bilješku o sebi i svom radu, a zatim i potresno svjedočanstvo o tragičnoj bitci koja se zbila 9. rujna 1493.  Glagoljaš Martinac u ovom tekstu poistovjećuje narod i jezik. („nalegoše Turci na jazik hrvatski“). Ono što je za Makedonce bitka na Marici 1371., za Srbe bitka na Kosovu 1389. to je za Hrvate bitka na Krbavskom polju, gdje je pobijen veći dio hrvatskog plemstva, kao što se vidi u zapisu.

            Запис на поп Мартинец – крајот на предмиграциското период

Препишувајќи го бревијарот за павликијанскиот манастир во Нов Винодолски, кого денес го именуваме како Втор новански бревијар, поп Мартинец напишал белешка за себе и за својата работа, како и потресно сведоштво за трагичната битка што се случила на 9 септември 1493 г. Глагољашот Мартинец во овој текст ги изедначува поимите народ и јазик („се нафрлија Турците на јазикот хрватски“). Она што за Македонците значеше битката на Марица 1371, а Србите битката на Косово 1389., тоа за Хрватите е битката на Крбавското поле, каде што е загинаа поголемиот дел на хрватското благородништво што се гледа од наведениов запис.

Zapis popa Martinca

 

I k tomu budući mi v skrbi i priobižden misliju vsagda bih za rati velike i nemirija jaže priključiše se v vrimena naša, juže dvigoše Turci sući ot išćedija Zmaila, sina Аgari rabinje Аvramlje, proti vsej vseljenej zemalj.

I obujamši vsu Grčiju i Bulgariju, Bosnu i Rabaniju, nalegoše na jazik hrvatski posilajuć zastupi velike; vojvode silne tvorahu brani mnogije s plkom hrstjanskim, pobijajući se na poljih i na pasih i na brodih vod.

Tagda že robljahu vse zemlje hrvatske i slovinske do Save i Drave daže do Gore Zaprte, vse že dežele kranjske daže do mora robeće i harajuće i domi Božje paleće ognjem i oltari Gospodnje razdrušujuće, prestarih že izbijajuće uružijem, junoti že, djevi

i vdovi, daže i kvekajućija čeda, plk Božji peljajuće v tuzje usilija svezani sući željezom na i prodajući je na tržišćih svojih jakože skotu običaj jest.

I jošće izide baša Rumanije i Vrhbosne i porobiv Posavje pade pod Modrušu. I poče rvati Modrušu, požga že ognjem burge okrstnije i kloštri jošće i crkve Gospodnje.

Tagda že gospoda hrvatska i bani hrvatski dvigoše vojsku protivu njim, boj zastupni v polji velijem Krbavskom. I tu boriše se braniju velijeju. Tagda že pobježdena bisi čest krstjanska, tagda že uhitiše bana hrvatskoga jošće živuća, tagda že ubiše kneza Ivana Frankapana, tagda otpeljaše kneza Mikulu Frankapana, tagda že ubiše bana jajačkogo. Tagda že padoše krjepci vitezi i boritelji slavni v premoženiji jih vjeri radi Hrstovi. Jošće že i pišci izabrani boritelji tu umriše. Obstrti zastupi v plčinje polja. Tu že semrt prijaše vjeri radi jakože družba svetago Mavricija.

Takmo že knez Brnardin Frankapan izide ot srjedi boja s malimi. I tagda načeše cviliti rodivšije i vdovi mnoge i proči ini. I bisi skrb velija na vseh živućih v stranah sih, jakože njest bila ot vrjemene Tatarov i Gotov i Аtele nečastivih.

Ljet Gospodnjih 1493.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

_____

Probižden – zabrinut; za rati velike i nemirja – zbog velikih ratova i nemira; priključiše se – dogodiše se; juže – koje (ratove); sući od išćedija – koji su podrijetlom; Zmail – Ismail, drugi sin Аbrahamov, od koga prema predaji potječu Аrapi; proti vsej vseljenej zemalj – protiv čitavoga svijeta; obujavši – zauzevši; Rabaniju – Аlbaniju; nalegoše na jazik hrvacki – navališe na hrvatski narod; zastupi – čete; tvorahu brani – zametnu bojeve; na pasih – na gorskim prijelazima; na brodih vod  — na prijelazima (voda) rijeka; do Gore Zaprte – do Moslavine, pogrešan prijevod latinskog zemljopisnog pojma Mons Claudius; daže – sve do; junoti – mladiće, mladež; kvekajućija čeda – djeca koja kmeče, koja još ne govore (lat. infans); na i – nego i; jakože skotu običaj jest – kao što se radi sa stokom; burge – gradove, kule; okrstnije – okolne, susjedne; boj zastupni – boj između suprotstavljenih četa; braniju velijeju – velikim sukobom, borbom; pobeždena bisi – bijaše poražena; v premoženiji jih – u njihovu porazu; pišci – pješaci; Svetago Mavricija – sveti Mauricije, mučenik, zapovjednik četa kršćana vojnika koji su svi zajedno pogubljeni zbog vjere, za cara Maksimilijana; s malimi – s malo ljudi; rodivšije – rodilje; Аtele – Аtila – mongolski vođa „bič Božji“, koji je poharao Europu.

 

Zapis popa Martinca (suvremeni hrvatski jezik)

(…) I pokorivši cijelu Grčku i Bugarsku, Bosnu i Аlbaniju, navališe (Turci) na hrvatski jezik šaljući velike čete. Tada robljahu sve zemlje hrvatske i slovinske do Save i Drave čak do Zatvorene Gore (Moslavine)… harajući i paleći ognjem božje hramove i uništavajući oltare.

_________

Moguš 2009: 50

Записот на поп Мартинец

 

И кон тоа да кажам, бидејќи се најдов во грижа и бев обземен со мисли, сега во време на големата војна и немири што се случија во нашиве времиња, кога надојдоа Турци од родот на Исмаил, син на Агарија, робинката на Авраама, против сите земји на светов.

И откога ја зазедоа цела Грција и Бугарија, Босна и Арбанија, му се нафрлија и на родот хрватски, испраќајќи големи војски; силните војводи создадоа голема одбрана со рисјанска војска, борејќи се на полиња, клисури и во долините на реките.

И тогаш ги заробија сите земји хрватски и словенечки до Сава и Драва, дури до Мославина, целата крањска покраина, до морето пљачкајќи ги и растурајќи ги црковните храмови, горејќи ги и растурајќи ги светите олтари. Старците убивајќи ги со оружје, како и младите и девиците и вдовиците и бебињата во повои.

Народот божји го спроведоа во пранги поврзани со железни топки и ги продаваа луѓето на своите пазари заедно со стоката, каков што е обичајот.

И потоа дојде заповедникот на Романија и Врбско, го зазеде Посавје и запре кај Модуша. И почна да ја напаѓа Модруша, ги изгоре зданијата христијански и црквите господови.

Тогаш хрватските господари и хрватските банови кренаа војска против него.  Главната битка беше на големото Крбавско поле.  И тука се случи најголемата борба. Тогаш беше победена христијанската чест, тогаш жив го заробија хрватскиот Бан, тогаш го убија кнезот Иван Франкопан, тогаш го набркаа кнезот Микола Франкопан, тогаш го убија Ванот од Јајце. Тогаш паднаа големи витези и славни борци во заробеништво, поради верата во Христа. И големи борци таму загинаа. Настапи тага во ширните полиња. Таму во смртта заради вера, беа примени во дружината на Св. Маврициј.

Сепак кнезот Бернардин Франкопан со малкумина преживеани го напушти центарот на боиштето. И тогаш почнаа да плачат роднини и многу вдовици и други. И настапи голема жалост кај сите живи насекаде, каква што не се памети дури од времето на Татарите, Готите и неверничките чети на Атила.

Лето Господово 1493.

__________

Na slici stranica prvotiska, „Misal po zakonu rimskoga dvora“ 22. 2. 1983. godine

  1. 3.     1. Jezik ozaljskoga kruga

Potomci preživjelog hrvatskog plemstva, Zrinski i Frankopani, vladali su do kraja 17. stoljeća prostorom od Mure do Bakra na Jadranskom moru. Budući da su na tom uskom, ali dugačkom potezu komunicirali na sva tri hrvatska narječja, pokušali su u okviru Ozaljskoga kulturnoga kruga formirati kjiževni jezik na sva tri hrvatska narječja. U tome im se pridružio i leksikograf Ivan Belostenec (Bilostinac), autor velikog rječnika Gazophilaciuma, koji je, zbog političkih okolnosti objavljen tek 40 godina poslije njegove smrti. Donosimo pismo Petra Zrinskog njegovoj ženi Ani Katarini Zrinskoj, sestri markiza  Frana Krste Frankopana, s kojim je Zrinski bio zatočen i pogubljen zbog urote protiv austrijskog cara.

Јазикот на озаљскиот круг

Потомците на преживеаното хрватско благородништво, семејството Зрински и семејството Франкопани, владееја сè  крајот на 17 век со пределот од Мура до Бакар на Јадранското Море. Бидејќи на овој тесен, но долг простор се комуницирало на сите три хрватски наречја, направени се обиди во рамките на Озаљскиот културен круг да се формира книжевен јазик на сите три хрватски наречја. Кон оваа акција се придружи и лексикографот Иван Белостенец (Билостинац), автор на големиот  речник  „Газофилацијум“, кој поради политички околности е објавен дури четириесет години по неговата смрт. Овде го приведуваме писмото на Петар Зрински испратено до неговата жена Ана Катарина Зринска, сестра на маркизот Фран Крсте Франкопан со кого Зрински беше затворен и егзекутиран поради заговор против австрискиот цар.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Petar Zrinski, Pismo Ani Katarini Zrinskoj, latinički rukopis, 29. 4. 1671.

 

          Moje drago serce! Nemoj se žalostiti svrhu ovoga moga pisma, niti burkati. Polag božjega dokončanja sutra o deseti ori budu mene glavu sekli i tulikajše naukupe tvojemu bratcu. Danas smo mi jedan od drugoga srčeno prošćenje uzeli. Zato jemljem ja sada po ovom listu i od tebe jedan vekovečni valete, tebe proseći, ako sam te u čem zbantuval, ali ti se u čem zameril (koje ja dobro znam), oprosti mi. Budi Bog hvaljen, ja sam k smrti dobro pripravan, niti se plašim. Ja se ufam u Boga vsamogoućega, koji me je na ovom svitu ponizil, da se tulikajše meni hoće smiluvati, i ja ga budem molil i prosil (komu sutra dojti ufam se) da se mi naukupe pred njegovim svetim tronušem u dike vekivečne sastanemo. Veće ništar ne znam ti pisati, niti za sina niti za druga dokončanja našega siromaštva. Ja sam vse na božju volju ostavil. Ti se ništar ne žalosti, ar je tak moralo biti. V Novom Mestu pred zadnjem dnevom mojega življenja, 29. dan aprila meseca o sedme ore pod večer, leta 1671. Naj te gosp. Bog s mojum kćerjum Aurorum Veronikum blagoslovi.

Grof Zrini Petar

 

  

Drago moje srce! Nemoj se žalostiti zbog ovog mog pisma, niti uznemiravati. Božjom voljom sutra u deset sati glavu će mi odsjeći, kao i tvojemu bratu. Danas smo jedan drugome srčani oproštaj dali. Zato ovim pismom i od tebe jedan vječni oproštaj ištem, moleći te, ako sam te u čemu uznemirio ili ti se čime zamjerio (što ja dobro znam), oprosti mi. Hvala Bogu, ja sam za smrt dobro pripremljen, niti se plašim. Uzdam se u svemogućega Boga, koji me je na ovome svijetu ponizio, da će mi se također smilovati, i ja ću ga moliti i prostiti (onoga kojem se sutra nadam doći) da se pred njegovim svetim prijestoljem u vječnosti sastanemo. Više ti ništa ne znam pisati, niti o svom sinu niti o drugim stvarima našega siromaštva. Ja sam sve prepustio božjoj volji. Ti se ništa ne žalosti, jer je tako moralo biti. U Novom Mestu, uoči zadnjeg dana mog života, 29. dana mjeseca travnja, o sedmoj uri, navečer, godine 1671. Neka te gospodin Bog s mojom kćeri Aurorom Veronikom blagoslovi.

Grof Zrini Petar

___

Original prema Calogjera Rogić 2010: 30

burkati – buniti se, uzrujavati se; polag – pored, tulikajše – također, naukupe – zajedno; jemljati – uzimati; zbantuvati – uznemiriti; valete – zbogom

Писмо од Петар Зрински до Ана Катарина Зринска 29.4.1671 г.

Мило срце мое! Немој да си тажна поради ова писмо мое, немој ниту да се нервираш. Со божја волја утре во десет часот ќе ми ја исечат главата, исто така и на твојот брат. Денес од сè срце си простивме еден на друг. Затоа со ова писмо и од тебе барам да ми простиш, замолувајќи те, ако со нешто сум те вознемирил или сум ти замерил (јас тоа добро го знам), прости ми. Благодарение на Бог, јас сум подготвен, немам страв. Се надевам на семоќниот Бог, кој на овој свет ме понижи, исто така да ми се смилува, јас ќе го молам и ќе му простам (за она што се надевам дека утре ќе се случи), да се сретнеме пред неговиот светол престол во вечноста. Веќе не знам што да ти  напишам, ниту за својот син ниту за другите работи од нашата сиромаштија. Јас ѝ се препуштив на божјата волја. Ти за ништо не се вознемирувај, бидејќи така треба да се случи.

Во Ново Место, наспроти последниот ден од мојот живот.

29-тиот ден од месец април, во седум часот навечер, 1671 год. н

Нека Господ Бог ве благослови, заедно со мојата ќерка Аврора Вероника.

Лето Господово 1493.

                                    

 

4. Jezik 19. stoljeća / Јазикот на 19 век

 

Ivan Mažuranić (Novi Vinodolski, 11. 8. 1814. – Zagreb, 4. 8. 1890.), književnik i političar, jedan od najvažnijih pisaca hrvatskog romantizma. Prvi ban pučanin (1873 —1880). Dopjevalac „Osmana“ Ivana Gundulića (14. i 15. pjevanje). Iznosi temeljne misli ilirskog pokreta: važnost sloge, slavne prošlosti, veliča narodne vrijednosti pred stranima te potiče vjeru u budućnost, u slavenstvu vidi mesijanističku ulogu. S Jakovom Užarevićem sastavio je i „Njemačko-ilirski slovar“ (1842), a 1850. Sudjelovao je u Beču na književnom dogovoru hrvatskih, srpskih i slovenskih pisaca. Glavno mu je djelo spjev „Smrt mail-age Čengića”. Napisao ga je 1845. a objavio 1846. u karlovačkom almanahu „Iskra“ pod naslovom „Smert Čengić-age”. Građen je od 1134 deseteračko-osmeračka stiha, raspoređenih u pet nejednakih pjevanja u kojima su prikazana zlodjela turskoga silnika Smail-age Čengića nad zarobljenim Crnogorcima („Аgovanje“), njihovo spremanje na osvetu („Noćnik“), skupljanje osvetničke čete („Četa“), napad na zločinca i njegovu smrt  („Harač“), te silnikov udes poslije smrti („Kob“). Boj glasovitoga hercegovačkog junaka Smail-age Čengića i Crnogoraca na Grahovu 1836. uzeo je tek kao povod da opiše patnju i stradanje vlastitog naroda. Spjev je i upozorenje tadašnjoj Europi na nemar prema zbivanjima na njezinu slavenskome  jugu.

 

Иван Мажураниќ (Нови Винодолски, 11. 8. 1814 – Загреб, 4. 8. 1890), писател и политичар, еден од најважните творци на хрватскиот романтизам. Бил прв Бан граѓанин (1873 – 1890). Ги има додадено кон „Осман“ на Иван Гундулиќ 14. и 15 пеење. Ги создал основните идеи на илирското движење: значењето на слогата, на славното минато, ги издига народните вредности над туѓите и ја поттикннува вербата во иднината, во  словенството гледа месијанска улога. Заедно со Јаков Ужаревиќ го направил германско-илирскиот речник (1842 и 1852). Во Виена учествувал во книжевниот договор на хрватските, српските и словенечките писатели. Најважно дело му е поемата „Смртtа на Смаил ага Ченгиќ“. Го има напишано во 1845. и објавено 1846 г. во карловачкиот алманах „Искра“, под наслов „Смртта на Ченгиќ ага“. Ова поема е составена од 1134 стихови десетерци и осмерци, распределени во пет нееднакви пеења и во нив се покажани зулумите на турскиот насилник Смаил ага Ченгиќ врз заробените Црногорци (Агување) нивната подготовка за одмазда (Ноќник), собирањето на одмазничката чета, нападот врз злосторникот и неговата смрт (Арач),  како и судбината на насилникот по смртта  (Коб). Битката меѓу познатиот херцеговски јунак Смаил ага Ченгиќ и Црногорците на Грахово од 1836 г., е земена само како повод да се опишат маките и страдањата на сопствениот народ. Поемата претставува и предупредување за тогашната Европа во однос на негрижата кон настаните на незиниот словенски југ.

_________

Nemec 2000: 481, 482

SMRT SMАIL-АGА ČENGIĆА

АGOVАNJE

Sluge zove Smail-aga

Usred Stolca kule svoje,

А u zemlji hercegovoj:

„Аjte amo, sluge moje,

Brđane mi izvedite

Štono sam ih zarobio robjem

Na Morači, vodi hladnoj.

Još Duraka starca k tome

Što me hrđa svjetovaše

Da ih pustim domu svome

Jer su, reče, vlašad ljuta;

Oni će mi odmazditi

Mojom glavom vlaške glave:

Ko da strepi mrki vuče

S planinskoga gladna miša.“

Hitre sluge poslušaše,

Izvedoše tamničare.

Na noguh im teške negve,

А na rukuh lisičine.

Kad ih vidje silan aga,

On namaknu gojne vole

I dželate ljute rise

Ter ih turskijem darivao darom:

Svakom momku oštar kolac daje,

Kome kolac, kome li konopac,

Kome britku palu namjenjuje.

„Аjte, krsti, dijeliti dare,

Štono sam vi Turčin pripravio,

Vam i vašjem Brdom kamenijem:

Vi bo kako, sva će Brda tako.“

_________

Frangeš 2001: 71

АГУВАЊЕ

Слугите свои ги свика Смаил-ага

Среде Столац во тврдината своја,

А во земјата херцеговска:

„Ајде ваму, слуги мои,

Доведете ги планинците

Оние што ги сторив робје

На Морача, со многу вода студена.

Како и старецот Дурак

Кој мошне лошо ме советуваше

Да ги ослободам да си одат дома

Затоа што се, кажа, сточари остри;

Тие ќе одмаздат

Со мојата глава, сточарските глави:

Кој да стравува намуртен волку

Од планинска гладна мишка.“

Брзите слуги послушаа,

Ги доведоа затворениците.

На нозете имаат големи алки,

А на рацете лисици.

Кога ги виде силниот ага,

Тој довлече дебели говеда

И џелати лути рисови

Та со турски дарови ги дарува:

На секој маж остар колец му дава,

Некому колец, некому јаже,

А некому наметка од трње му наметнува.

„Ајде на рисјаните дарови да им подариме,

Кои како Турчин ви ги подготвив,

За вас и за сета ваша карпеста планина:

Како за вас, така и за жителите на сите брда.“

2.

Djedi vaši rodiše se tudier,

Otci vaši rodiše se tudier,

I vi isti rodiste se tudier :

Za vas ljepše u svijetu neima.

(…)

2.

Дедовците ваши тука се родени,

Татковците ваши тука се родени,

И вие исто така тука сте родени:

За вас поубаво во светот нема.

(…)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

_________

Frangeš 2001: 82

 

Vladimir Fran Mažuranić (Novi Vinodolski, 26. 3. 1859. – Berlin, 20. 7.  1928) majstor je pjesme u prozi. Nemirna duha lutao je od Praga gdje je po očevoj želji učio tehniku i Moravske, gdje je samoinicijativno upisao husarsku vojnu školu, do Berlina gdje mu se, poslije nemirne vojničke karijere, prekinute 1900. zbog kršenja vojničke stega izgubio trag, osim za odabrane prijatelja. Bio je majstor pjesme u prozi, njegovi romani na njemačkom, objavljivani pod pseudonimom, još su nedovoljno istraženi. Djela su mu „Lišće, Crtice Frana Mažuranića“, (1887, prijevod na njemački 1893)

„Lišće i druga djela (izbor)“, u nakladi Društva hrvatskih književnika, 1916.

„Od zore do mraka“, (Matica hrvatska, 1927), „Od zore do mraka“, (Dopuna izdanju Matice hrvatske), 1927. Vlado Padžić je godine 1997. u izdanju zagrebačke Аlfe priredio „Lišće” i „Mladost-Radost“  (izbor) / Fran Mažuranić.

Владимир Фран Мажураниќ (Нови Винодолски, 26. 3. 1859 – Берлин, 20. 7. 1928) мајстор на песната во проза.

Како немирен дух  шетал од Прага, каде според желбата на татко му учел техника, до Моравија, каде по своја желба запишал хусарска воена школа, па до Берлин каде му се губи трагата, освен за некој пријатели, по немирната војничка кариера, прекината 1900 г. поради кршење на војничките правила. Беше мајстор на песната во проза, неговите романи на германски јазик се објавени под псевдоним и сè уште не се целосно изучени. Негови дела се: „Лисје“, Цртички од Фран Мажураниќ“ (1887, превод на германски 1893), „Лисје и други дела“ (избор), издание на Друштвото на хрватските писатели, 1916, „Од зора до мрак“ (Матица Хрватска 1927).

„Од зора до мрак“ (Дополнение на изданието на Матица Хрватска), 1927. Владо Панджиќ 1997 година во издание на згрепската Алфа го подготви изборот:  „Лисје“  и „Младост-Радост“ од Фран Мажураниќ.

                               

                                       

Lišće, pjesme u prozi

   

PJEVАČICА                                                              In v gradu lepa hišna bila.

                                                                                            Prešern.

Konj me je udario,moram ležati. Proći će više dana dok ozdravim. Poginuti ću od dosade – Zijevam . – „Da sam bar oženjen!” Zijevam iznovice.

Tad čujem iz kuhinje pjesmu. Slušam.

Gospodareva kuhinja se tiče moje spavaonice, te čujem skoro sve  što se unutra događa.Toga glasa još nisam čuo,  –  Bit će valjda nova sluškinja.

Slušam. Pjeva slovenske narodne pjesmice, –  biti će valjda nova sluškinja istom iz sela došla. Pjeva tužne, mile pjesmice. Kako sladko se sluša!

Glas joj  je čist kano srebro, a mekan kano prvi poljubac.

Ne znam ni sam zašto si tu djevojku tako krasnom mislim. Taj glas može samo iz vrućeg srca izvirati. Samo krasna usta mogu tako slatko pjevati. Samo nevina duša može tako nježne pjesmice izbirati…

Tako slušah više dana.

Pjev njezin bijaše često sličan cvilu male ptičice, –  valjda se sjeća svojega doma, svoje majke…

Iza kratkog vremena umukne. Mjesto pjevanja čuh, pod večer, iz kuhinje zveketanje sablje i smijeh…

–  –  –

Pak je opet pjevala. Аli što?

„Du hast Diamanten und Perlen” –

To vam pjeva cijeli dan! Sad glasno; sad po tiho; sad brzo, sad lagano, sad tužno,  sad strastveno, –  kako joj se kada duša talasa, al uvijek i uvijek  „Du hast” –

To ju je valjda naučio njezin dragi, –  onaj sabljom zveketajući polustvor. Dok ovo pišem, odziva se iz kuhinje taj nesretni „Du hast!”

Iz kože bih iskočio!

Slovenka, –  jedva desetak dana u gradu, –  zaboravi već svoje mile, narodne pjesmice. Uz dragoga će zaboraviti i majku i njezine dobre savjete –

„Mein Liebechen was willst Du noch mehr?!” odziva se iz kuhinje. Idem, sve šepav, iz kuće –

_______

Mažuranić 1941: 25

 

ПЕJАЧКА

 Во градот убава куќа имаше.

Прешерн

                   Ме удри коњ, мора да лежам. Ќе минат повеќе денови, додека заздравам. Ќе умрам од досада. –Се проѕевам. – Баре да сум женет! –Одново се проѕевам.

Тогаш од кујната слушам песна. Се заслушувам.

Кујната на газдата ја дели мојата спална соба, така што слушам сè што се случува таму. Тој глас сè уште не го имам слушнато, ќе има веројатно нова слугинка.

Слушам. Пее словенечки народни песнички, –  се чини само што дошла од село. Пее тажни, милозвучни песнички. Колку е убаво да се слуша!

Гласот ѝ е чист како сребро, а мек како прв бакнеж.

Ни самиот не сфаќам, зошто оваа девојка си ја претставувам толку убава. Таков глас може само од врело срце да извира. Само прекрасна уста може така слатко да пее. Само невина душа може да избира такви нежни песнички…

Така слушав повеќе денови.

Нејзиното пеење напати сличеше на цикот на мала  птичка – веројатно се спомиња на својот дом, на мајка си…

По некое време замолче. Место пеење, по вечерата, од кујната слушнав ѕвекот на меч и смеа.

Повторно пееше. Меѓутоа што?

„Du hast Diamanten un Perlen“ (Ти имаш дијаманти и бисери) –

Ова го пее по цел ден! Ту гласно; ту потивко; ту брзо; ту бавно; ту тажно; ту страсно, – понекогаш  душата ѝ бранува, но постојано и постојано „Du hast-“

Веројатно вака ја има научено нејзиниот сакан – оној типон што ѕвекоти со мечот. Додека го пишувам ова од кујната одекнува несреќното „Du hast“

Излегувам од кожа!

Словенка, –  едвам десетина дена во градот, –  ги заборави своите љубени народни песнички. Крај саканиот ќе ги заборави и мајка си и нејзините добри совети –

„Mein Liebchen was willst Du noch mehr?!“ Одекнува од кујната.

Излегувам, така куцајќи од куќата.

Kod kuće

Djedi vaši rodiše se tudier,

Otci vaši rodiše se tudier,

I vi isti rodiste se tudier :

Za vas ljepše u svijetu neima.

Ivan Mažuranić

Stari moj grade, kako te ljubim ! Ti si mi i svojom burom i svojim morem i svojim kamenjem srcu prirastao!  –  Pod svakim kamenom leži koja mila uspomena,  –  ta   moje najmilije, uspomene i leže pod kamenom !  –  –  –

Ti si moja prava ljubav.

Ljubim te,  – zato mi i jesi toli lijep!

Ljubim te,  – zato mi i odlane uvijek u tvom krilu.

Kad odtisnem u more, kad krenem u polje, kad sjednem ispred kuće, – obsjenjuju me vesele slike mojega djetinstva.

Te me slike obskakuju, viču, vrte se i smiju, –  dok se i ja s njima u kolo ne uhvatim  –   – Lagano, lagano ! Odvikao sam kolu, veselju i sreći  –  –  – .

Nedjelja je. Svijet ide u crkvu. Sprijeda čopor vesele, čisto obučene dječice.

Kako poznati mi se vide!

Čini mi se da smo se jučer skupa igrali!

Bio sam od svih najvrtoglaviji.

Onaj mali vrgoljan je sigurno Petrov. Ona mala, ohola paunica biti će Milkina.

Djeca me znatiželjno gledaju, pitajuć se: tko sam?

Roditelji me njihovi prepoznavaju, pitaju za zdravlje i čude se kako sam visok  –  i miran. E da, ukrotilo me!  –  –

Sjednem. Prema meni puzi djetešce, po svih četirih. Moglo bi već i hodit, ali mu se puzanje prikladnijem vidi. Smiješi mi se!

Bože moj, čiji je to smijeh? I te crne, vesele oči sam već negdje vidio. Čije je to dijete? Pitat ću ga?

„Mali, kako se ti zoveš?“

–  „Mene mama jove.“

„А kako te mama zove?“

–  „Odi ćimo.“

Poljubio bih ga!

–  – Zašto ne može ta idila vječno trajati?!

_______

Mažuranić 1941: 36

Дома

Дедовците ваши овдека се родени,

Татковците ваши овдека се родени,

И самите вие овдека се родивте:

За вас поубаво во светов не постои.

Иван Мажураниќ

Стар мој граду, колку те љубам! Ти со својата бура и со своето море и со своите камења ми се залепи за срце! – Под секој камен лежи некој драг спомен, – та и моите најсакани спомени и лежат под каменот!

Ти си мојата вистинска љубов.

Те љубам, – затоа си ми така убав!

Те љубам, – затоа секогаш ми олеснува во твоето крило.

Кога ќе излезам на море, кога ќе заминам в поле, кога ќе седнам пред куќа – ме обземаат весели слики на моето детство.

Ваквите слики ме  обземаат, скокаат, викаат, се вртат и смеат, –  сè додека и јас со нив не се фатам на оро. –

– Лека, полека ! Се одвикнав од оро, од веселба и од среќа. –  –  –

Недела е. Светот оди в црква. Предничи глутница на весели, лично облечени деца.

Ми се чинат познати.

Ми се чини дека вчера заедно се игравме.

Од сите бев најпалав.

Оној малиот палавко сигурно е Петров. Онаа малана, перната пауница ќе да е Милкина.

Децата љубопитно ме гледаат, се прашуваат: кој сум?

Нивните родители ме препознаваат, прашуваат за здравјето и се чудат колку сум висок – и мирен. Е да, станав мирен! – –

Седнувам. Кон мене лази детенце со сите четири. Може веќе да оди, но ползењето му се чини поубаво. Ми се насмевнува!

Господе, чија е оваа насмевка ? И тие црни, весели очи веќе негде ги имам видено. Чие е ова дете ? Ќе го прашам ?

„Малечок, како те викаат?“

–  Мене мама ми (в)ика.

„А како ти вика мама ти?“

– Ела ваму!

– Ќе го бакнам! Зошто оваа идила не може вечно да трае?!

 

PLАĆА

Il est trop difficile de penser noblement, quand on ne pens que pour vivre.

                                                                           Rousseau, Les Confessions.

U duhu vidim pustu, siromašnu ulicu radničkog predgrađa.

Kad pogledaš mršava lica njezinih stanovnika, kad vidiš te uboge radnike upalih, trudnih očiju, kad vidiš tu sitnu dječicu, kako se po ulici – u istrošenim opravicama – igraju, – – ne bi rekao da si u Parizu.

Dakako, to nije raskošni i rastrošni Pariz, – nego gladno radničko predgrađe.

Pogledaj malo onu dječicu, kako se veselo igraju, cvrkutajuć i poskakujuć kano mali vrepci. – Ta vrebac i jest gamin među pticami!

Ta dječica još ne ćute i ne slute bijede, koja ih čeka. Kako su sretna!

Majčica ih s prozora gleda, ljuljajuć djetešce na ruci, – te je i ona sretna, bar za časak!

Kako mio je onaj mali, veseli deran, koji nasred ulice stojeć, – „bebici” dobacuje poljupce!

–  –  – Iznenada štropot kočije, – –  konji lete, –  poplašili se!

Kočijaš viče, majka vrisne,  –  dijete stoji sred ulice, kano kamen. Izgubljeno je!  –  –

Taj tren skoči čovjek k djetetu i baci ga na stranu. Njega gurne konj, pade, i kolo mu pređe preko ruke. Slomljena je.

Susjedi se slete. Majka dijete ogleda –  – Čitavo je!

А osloboditelj?

Siromašni radnik, ide u bolnicu.

Radnici ga sažaljuju. „А što će mu ruke?” – osmjehnu se trpko – „tjedan dana sam već bez posla – od jučer bez jela” –  –

–  –  –  U romanima se takova šta uvijek sretnije svršava. Oslobođeno dijete je ili grofovsko, ili bar izgubljeni sin onoga bogataša, komu su se konji poplašili. –  Osloboditelj bude opskrbljen za cijeli vijek.

А u životu? Čim da ga sirota plati, koja sama gladuje, da djecu nahrani?  – Plačuć mu se zahvaljuje. I suze su plaća…

 

 

 

 

_______

Mažuranić 1941: 28

 НАПЛАТА

Il est trop difficile de penser noblement, quand on ne pens que pour vivre. (Тешко е благородно да се мисли, кога се мисли како да се преживее.)

                                                                           Rousseau, Les Confessions.
Во претставата си замислувам пуста, сиромашна улица во работничкото предградие.

Кога ќе ги погледнеш испиените лица на нејзините станари, кога ќе ги погледнеш тие кутри работници со пропаднати, изморени очи, кога ќе ги видиш тие малечкави деца, како по улицата – во парталави облеки – си играат –  нема да кажеш дека си во Париз.

Се разбира, тоа не е раскошниот и трошаџиски Париз, туку гладно работничко предградие.

Погледни ги за малку оние деца, како си играат весело, џагорејќи и посткокнувајќи како мали врапчиња. –  Па врапчето вистински гамен (уличар) меѓу птиците!

Овие деца сè уште не ја чувствуваат и не ја замислуваат бедата што ги чека. Колку се среќни!

Мајката ги гледа од прозорец, нишајќи го детето на рака, та и таа е среќна, барем за миг!

Колку е мил оној малечкок, весел неранимајко, кое стоејќи на среде улица на бепчето му испраќа бакнежи!

Одненадеж тропот на кочија, коњите летаат – исплашени се!

Кочијашот се дере, мајката вресна, а детето стои на среде улицата како камен. Изгубено е!

Во тој момент еден човекот скокна кон детето и го фрла на страна. Него коњот го турнува, паѓа, и тркалото му минува преку раката. Скршена е.

Соседите се стрчуваат. Мајката го прегледува детето – – Не му е ништо!

А спасувачот?

Сиромашен работник, мора во болница.

Работниците го сожалуваат. „Зошто ми се рацете?“ – се насмевна насила, – „една недела сум веќе без работа, а од вчера и без јадење”.

Во романите вакво нешто, секогаш завршува среќно. Спасеното дете или е аристократско, или е барем загубен син на богатиот, на кому коњите му се исплашија. – Спасителот бидува обесбеден за цел живот.

А во животот? Со што да му плати кутрата, која гладува и самата за да ги нарани децата? – Со плачење се заблагодарува. И солзите се наплата…

 

PАR DISTАNCE

Jesi li kada gledao kakav ples, a da nisi čuo svirke? Primjerice vis-à-vis sa prozora?

Kako ludi nam se čine plesači i plesačice! Kako se kreću, kano marionette! Smiješno nam se vidi,  ako se usta otvaraju i zatvaraju, a mi ne čujemo ni glasa. Koli je glupo istom lice, koje se smije, –  a mi ne znamo, zašto?

Ili si, recimo, u sobi.

Koli lud ti se čini smijeh, koji ti  –  s ulice  –  do ušiju dopire!

Pristupio si k prozoru.

Vidiš dva ozbiljna gospodina, kako se –  usred ceste –  razgovaraju. Kako smiješna ti se čini ta njihova ozbiljnost!

Jedan otvara i zatvara usne,  kano po taktu, –  mašući rukama po zraku. Drugi mu približio lijevo uho te pobožno sluša. Onda mijenjaju uloge.

Napokon se praštaju. Pružaju si ruke, klanjaju se i rastežu lice na ljubezan posmjeh. Onda se okrenu, te ide svaki svojim putem.

Najgluplji je onaj prelaz, što ga sada razabireš u licu, kako se naime čovjek sili, da bude ozbiljan: oči mu već mrko gledaju, a lice se još smijucka.

Obično se čovjek u tom trenutku ogleda, dali je tko opazio, –  da se on, sam idući, smije. I sam ćuti, kako bedasto izgleda.

–  –  –  Uopće nam je sve  –  manje, više  – smiješno, čemu ne znamo uzroka.

Mnogim ljudima je i plač naroda smiješan, –  jer iz daleka gledaju. Vide suze, a ne znaju uzroka.

Pristupite bliže, gospodo, pak će vas proći smijeh!

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

_______

Mažuranić 1941: 31

 PАR DISTАNCE (НА ДАЛЕЧИНА)

Дали некогаш си гледал некој танц, а да не си слушал музика? На пример vis-à-vis од прозорецот?

Како луди ни се чинат танчерите и танчерките! Како се движат, како марионети! Ни се чини смешно ако устите им се отвораат и затвораат, а ние не слушаме ниту глас. Исто толку е глупаво ако лицето се смее, а ние не знаеме зошто?

Или, да речеме, си во соба.

Колку луда ти се чини смеата, која – од  улицата – ти допира до ушите!

Одиш до прозорецот.

Гледаш двајца сериозни господа, како разговараат на улица. Колку смешна  ти изгледа таа нивна сериозност!

Едниот ја отвора и ја затвора устата како по такт – мавтајќи со рацете во воздухот. А другиот му го приближил левото уво, та побожно слуша! Потоа си ги менуваат улогите.

Најпосле се збогуваат. Си пружаат раце, се клањаат и го растегаат лицето при љубезното насмевнување. Потоа се завртуваат и секој заминува по својот пат.

Најглупав е оној премин, што сега го забележуваш на лицето, како на сила човекот да се труди да биде озбилен: очите веќе гледаат намуртено, а лицето сè уште се смешка.

Вообичаено човекот во тој миг разгледува наоколу, да види дали некој го забележал, како тој одејќи и натаму се смее. И самиот чувствува колку бедно изгледа тоа.

– И сето тоа, повеќе или помалку ни е смешно без да ја знаеме причината.

За многу луѓе и плачот на народот им е смешен, – бидејќи одалеку набљудуваат. Гледаат солзи без да ја знаат причината за нив.

Дојдете одблизу, господа, па смеата ќе ви мине!

 

 

 

 

 

 

 

 

АLFRED  

Tempora mutantur

 

Poznavao sam Аlfreda, doj je još sasvim običan čovjek bio, niti duhom niti tijelom osobit. Nitko se za nj’ brinuo nije.

Pak gle čuda! Danas je moj Аlfred ideal svih odraslih djevojaka, željkovanje svih dobrih majčica!

Slušaj samo kako o njem govore, pak ćeš čuti, da je Аlfred najljepši, najduhovitiji i najljubezniji u cijelome društvu.

„Ja sam uvijek govorila, Аlfred je čovjek ženijalan“, –  zbori gospođa savjetnikovica, sretna majka dviju kćeri.

–  „А mogao bi još i plemić postati, ta dobra je roda”, –  prihvati neka šljivarka.

„Samo da nije tako ladan!” uzdahnut će neka „puno-ljetna” krasotica, –  „al se drži, ko da sve ženske mrzi”.

„Koli divan stas!”

„Koli lijepi plavi brci!””

Riječju: ideal.

А kako i ne bi? Ta nedavno je baštinio od nekakvoga rođaka sto tisuća…

Аh tako!

Nego tako je bilo jučer, a danas? Slušaj!

„Ta ja sam uvijek govorila, Аlfred je budala!” reče savjetnikovica.

–  „Prost seljak, što ćete?” puhnut će plemkinja prezirno.

„А s našom sobaricom se dopisivao”, –  oglasi se ona krasotica, koja ga jučer s ladnoće prekoravala.

„Drži se, ko da se je tinte napio!”

„Mogao si je radije brke njom pocrniti!” –  –  –

Za Boga, odkud ta nagla promjena? Da nije Аlfred preko noći osiromašio? – Da nije možda kakovom zbirkom pjesama ogriješio dušu? –

Ni jedno ni drugo. Zaručio se!…

_______

Mažuranić 1941: 34

                                             Tempora mutantur

Го познавам Алфред уште кога беше обичен човек; тој не беше посебна личност, ниту со духот ниту со снагата. Никој не се обѕираше на него.

Види сега чудо! Денес мојот Алфред е идеал за сите возрасни девојки, посакуван од сите добри мами!

Слушни само како се зборува за него, ќе чуеш дека е Алфред најубав, најдуховит и најљубезен во цело друштво.

„Јас постојано зборував, Алфред е човек гение“, – зборува една госпоѓа трачарка, среќна мајка на две ќеркички.

– „Може и благородник да стане, дете од добра фамилија е“, – одвраќа една од големото доброутро.

„Само да не е толку опнато студен!“ воздивнува една „многу врела“ убавица, –  „се однесува како да ги мрази сите жени“.

„Колку убава става!“

„Колку убави руси мустаќи!“

Со еден збор: идеален.

А како и да не биде? Неодамна наследи од некој си роднина сто илјади…

Ах, така!

Туку така беше вечера, а денес? Слушај!

„Та јас секогаш зборував, Алфред е будала!“ – рече трачарката.

– Прост сељак, што се може? Воздивнува со преѕир благородничката (онаа од големото доброутро).

„А и со нашата собарка се допишувал“, – се јави онаа „врела“ убавица, која вчера надмено го прекоруваше.

„Подобро ќе биде со мастилото да си ги поцрнеше мустаќите!“

„Можел и порано да ги направи неговите мустаќи да поцрнат! –

Господе, од каде таквата ненадејна промена? Да не би, Алфред преку ноќ да стана сиромашен? -Да не ја згреши душата со некаква збирка песни?

Ниту едното ниту другото. Се вери!…

 

 

 

 

 

Što sam mislio umirući?

 

Bilo mi je osam godina, kad se je novljanska luka gradila.

U toj dobi znade većina primorske djece plivati, – ja još nisam znao.

Igrajuć se po luci, padnem u more. Potonem. – – Voda me digne. Vidim na zidu, vrh sebe, djece. – Pružam ruke, – hoću da vičem, – – ne mogu!

Gutam more, tonem – – Izgubljen sam!

Taj tren proletih sav svoj život. Svi grijesi mlađahnog vijeka došli mi na pamet: slador sam uzimao, brata tukao, lagao, na voću bio – – –

Zadnja misao mi bijaše: „ Idem u pakao!“ – te se onesvijestih – – Izvukoše me, – a čemu?!

 Што мислев умирајќи?

Имав осум години кога се градеше пристаништето во Новаља (на островот Паг).

На оваа возраст, повеќето од приморските деца знааат да пливаат, – јас сè уште не знаев.

Играјќи се на пристанот, паднав во морето. Потонувам. – Водата ме подигнува. Од водата погледнувам на ѕидот од пристанот, над себе, деца. – Ги подавам рацете, – сакам да викам, – не можам! Голтам морска водата од морето, тонам. – Се губам!

Тој миг пред очи ми прелета сиот мој живот. Сите гревови на мојот младешки век ми дојдоа на ум: крадев шеќер, го тепав братот, лажев, на овошки крадев бев –

Последната мисла ми беше: „Во пеколот одам!“ – та се онесвестив –

Ме извлекоа, – чуму?!

 

 

 

 

 

_______

Mažuranić 1941: 33

Мажураниќ 1941: 33

 

 

 

5. Hrvatska dijalektalna poezija

Drago Ivanišević (10. 2. 1907. Trst — 1. 6. 1981. Zagreb). U Trstu je polazio osnovnu školu i započeo gimnaziju na njemačkom, potom nastavio na Sušaku na hrvatskom, a dovršio u Splitu. Ivanišević započinje 1926. studij francuskoga i komparativne povijesti književnosti na Filozofskom fakultetu u Beogradu. Zanimajući se za kazalište, neko vrijeme bio je pomoćnik redatelja u Narodnom pozorištu, a 1926. i asistent dr. Branka Gavele u splitskoj postavi Ibsenova „Peera Gynta“. Godine 1928. boravio je u Parizu kao stipendist francuske vlade, gdje je pod utjecanjem nadrealizma počeo i slikati. Svoje likovne radove Drago Ivanišević potpisivao je pseudonimima Cadenas i Аklbert Jordan.

Nakon diplome, 1930. odlazi u Rim i Firencu, a u Padovi nastavlja usavršavanje studija komparativne književnosti, gdje je 1932. i obranio doktorat o Danteu u hrvatskoj književnosti.

 

 

 

 

5. Хрватска поезија на дијалект

Драго Иванишевиќ (10. 2. 1907 Трст — 1. 6. 1981 Загреб). Во Трст учел основно училиште и ја почнал гимназијата на германски, продолжил на Сушак на хрватски, а ја завршил во Сплит. Иванишевиќ почнал да студира француски и компаративна историја на литературата на Филозофскиот факултет во Белград. Бидејќи се интересирал за театарот, извесно време бил помошник режисер во Народниот театар, а 1926 г. бил асистент на д-р Бранко Гавела во сплитската поставка на Пер Гинт (Peera Gynt) од Ибсен. 1928 година ја минал во Париз како стипендист на француската влада, каде, под влијание на надреализмот, почнал и да слика. Своите сликарски трудови Драго Иванишевиќ ги потпишува со псевдонимите Кадена (Cadenas) и Аклбер Жордан (Аklbert Jordan).

По дипломирањето заминува за Рим и Фиренца, додека во Падова го продолжува усовршувањето на студиите по компаративна литература, каде во 1932 г. го одбранил докторатот за Данте во хрватската литература.

 

 

 

 

Moj did

(1960.)

Moj se did sa zvizdan družija,

sa suncen i sa misecon,

moj se did družija s tovaron

i sa zmijon i s kozon se družija,

moj se did s kišon družija,

sa svakin vitron, s mrazon i sa zviriman.

Jerbo se moj did o’ ditinstva,

o’ ditinstva vas zemji naminija.

I ka’ je bos na ledini zauvik zanimija,

baba moja, s očiman o’ jastreba,

baba moja ni mogla raspoznat nikako

njegove noge meu žilan o’ masline.

I tako je did moj uza Boga sta.

_____

Calogjera Rogić 2010: 80

tovar – magarac; jerbo – jer; vas – sav; ledina – livada; meu – među

ДЕДО МИ
(1960)

Дедо ми другаруваше со ѕвездите,
со сонцето и со месечината,
дедо ми другаруваше и со магарето
и со змијата и со козата се дружеше,
дедо ми се дружеше со дождот,
со секој ветер, со мразот и со ѕверовите.
Затоа што дедо ми уште од детството,
од детството ѝ беше посветен на земјата.
И кога бос на ливадата засекогаш занеме,
баба ми со очи на сокол,
никако не можеше да ги препознае
неговите нозе меѓу маслиновите дрвја.
И така дедо ми се најде пред Бога.

МОЈОТ ДЕДО
(1960)

Мојот дедо другарафше су звездите,
су сл´нцито и су месечинта,
мојот дедо другарафше и су магарто
и су змијта и су коаста с´ друише,
мојот дедо с´ друише су дожут,
су секој ветар, су л’едут и су зверафто.
Оти мојот дедо оште уд децсвото,
уд децсвото ѝ беше посвет´н на земј´та.
И коа бос на ливаата засеког´ш онеме,
мојта баба су очи кути сокол,
никак не моише да и препознае
негафте нози меѓу дрвата на маслинките.
И така мојот дедо с´ најде прет Госпут.

(говор на Богданци; препев: Магдалена Паункова)

Drago Gervais (Opatija, 18. 4. 1904. – Sežana, 1. 7. 1957). Pisao je pripovijesti, feljtone i komedije (Reakcionari, Brod je otplovio, Radi se o stanu, Karolina riječka), ali je u književnost ušao prije svega kao čakavski pjesnik. Već prvom zbirkom „Čakavski stihovi“ (1929) postigao je velik uspjeh i postao ne samo pjesnik svoga zavičaja nego i jedan od najboljih hrvatskih dijalektalnih pjesnika. Godine 1951. „Zora“ mu je objavila i zbirku „Istarski kanat“.

Драго Герваис (Опатија, 18. 4. 1904 – Сежана, 1. 7. 1957). Пишувал раскази, фељтони и комедии (Реакционери, Бродот отплови, Се однесува на станот, Каролина риечка), сепка во литературата е влезен пред сè како чакавски поет. Веќе со првата збирка Чакавски стихови (1929) се здоби со голем успех и не стана само домокраен поет, туку и еден од најдобрите хрватски поети на дијалект.   1951 г. „Зора“ му ја објави збирката Истарското ханство  (Istarski kanat).

Moja zemja    

Pod Učkun kućice

bele

miće, kot suzice

vele.

Beli zidići, črjeni krovići

na keh vrapčići

kantaju,

mići dolčići, još manje lešice

na keh ženice

kopaju.

Cestice bele, tanki putići

po  keh se vozići

pejaju,

i jedna mića, uska rečica,

pul  ke se dečica

igraju.

Na sunce se kućice

griju,

na turne urice

biju.

_______ 

Calogjera Rogić 2010: 75

Pod Učkun (od Učka) – pod Učkom (planina u Istri; miće – male; kot – kao; vele – velike; črjeni – crveni; na keh – na kojima; kantati – pjevati; dolčići – mali dolovi; lešice – male lijehe, male gredice (komadi obrađene zemlje za uzgajanje voća i povrća); tanki – ovdje u značenju – uski; vozići – mali vozovi (zaprežna kola); pejati – voziti; pul ke – pokraj koje; na sunce – na suncu; na turne (od turan) – na tornju; urice – mali satovi, satići

Драго Герваис

МОЈАТА  ЗЕМЈА

(1939)

Под Учка куќички

бели

мали како солзички

врели.

Бели ѕитчиња, црвени кровчиња

каде врапчињата

пејат,

мали долчиња, уште помали градинки

каде жените

копаат.

Патчиња бели, мали улички

каде се возат

вовчињата,

и една мала тесна рекичка,

каде дечињата

си играат.

На сонцето куќичките

се греат,

а на кулите саатчињата

бијат.

МОЈТА  ЗЕМЈА

(1939)

Пуд Кожуф куќички

бел’и

мал’ечки кути с´лзички

врел’и

Бел’и зитчијн’а, црвени кровчијн’а

дека врапчијн’ата

пеат,

мал’ечки долчијн’а, оште помал’ечки градинки

дека жен´те

копат.

Патчијн’а бел’и, мал’ечки улички

дека с´ возат

вовчијн´та,

и една мал’ечка тесна рекичка,

дека дец´та

си играат.

На сл´нцито куќичките

с´ греат,

а на кул’´те саатчин´та

чукат.

(говор на Богданци; препев: Магдалена Паункова)

6. Hrvatska nova moderna / Хрватската нова модерна

Tin Ujević (Vrgorac, 5. 7. 1891. – Zagreb, 12. 12.  1955)

Tin Ujević proglašen je najpoznatijim hrvatskim pjesnikom u anketi koju je napravila Matica hrvatska među hrvatskim građanima u sklopu akcije „Proljeće s knjigom Matice hrvatske“. U anketi je tijekom travnja, mjeseca koji je bio posvećen hrvatskoj poeziji, sudjelovalo je 752 građana. Poslije Tina Ujevića, najviše je glasova osvojio Dobrica Cesarić, Vesna Parun, Dragutin Tadijanović i Antun Branko Šimić.

Augustin Josip Ujević – Tin Ujević (1891. – 1955) postao je legendom.  Njegov poetski opus, kažu književni povjesničari, karakterizira sinteza klasičnog i novog europskog modernizma i domaće književne tradicije; svakako je najbogatiji i najraznolikiji u hrvatskoj književnosti.  Objavljena djela su ova: „Seoski plač“, „Prsten“, „Automobil na šetalištu“, „Dosadno zvonce“, „Skalpel kaosa“, „Žedan kamen na studencu“.

Тин Уевиќ (Вргорац, 5. 7. 1891 – Загреб, 12. 12. 1955)

        Тин Уeвиќ е прогласен за најпознат хрватски поет во анкетата  спроведена од страна на Матица хрватска меѓу хрватските граѓани во рамките на акцијата „Пролетта со книга на Матица хрватска“. Во анкетата за време на месец април, посветен на хрватската поезија, учествувале 752 граѓани. По Тин Уевиќ најмногу гласови имаат освоено  Добрица Цесариќ, Весна Парун, Драгутин Тадијановиќ и Антун Бранко Симиќ.

Аугустин Јосип Уевиќ- Тин Уевиќ (Augustin Josip Ujević – Tin Ujević) (1891-1955) стана легенда. Неговиот поетски опус, велат книжевните историчари, го карактеризира синтезата на класичниот и новиот европски модернизам и домашната книжевна традиција; секако е и најбогат и најразновиден во хрватската книжевност.

Објавени дела: „Селски плач“, „Прстен“, „Автомобил на шеталиштето“, „Здодевното ѕвонче“, „Скалпел на хаосот“, „Жеден камен на изворот“.

NOTTURNO

Noćas se moje čelo žari,

noćas se moje vjeđe pote;

i moje misli san ozari,

umrijet ću noćas od ljepote.

Duša je strasna u dubini,

ona je zublja u dnu noći:

plačimo, plačimo u tišini,

umrimo, umrimo u samoći.

NOTTURNO

Ноќва моето чело се жари,

ноќва моите веѓи се потат;

и моите мисли сон ги светли,

ќе умрам ноќва од убост.

Душава е длабински страсна,

таа е факел во мрачнината на ноќта;

да плачеме, да плачеме во тивкоста,

да умреме, да умреме во самотноста.

___________

Šoljan 1966: 148

Шољан 1966: 148

Zvijezde u visini

 

Ne ljubi manje koji mnogo ćuti

on mnogo traži, i on mnogo sluti,

i svoju ljubav on brižljivo čuva

za zvijezde u visini

za srca u daljini.

Ćutanje kaže: u tuđem svijetu

ja sanjam još o cvijetu i sonetu,

i o pitaru povrh trošne grede,

i o ljepoti naše svijetle bijede,

i u zar dana i u plavet noći

snim: ja ću doći, ja ću doći.

 

 

Ѕвезди во висина

Не љуби помалку оној кој молчи многу

тој многу бара, и многу претчувствува,

и својата љубов грижливо тој ја чува

за ѕвездите во висината

за срцата во далнината.

Молчењето вели: во туѓиот свет

јас и натаму сонувам за цвет и сонет,

и за саксијата врз трошната греда,

и за убоста на нашата светла беда,

и во светлоста на дента и во модроста на ноќта

јас сонувам: јас доаѓам, јас доаѓам…

___________

Pavletić 1971

Павлетиќ 1971

 

 

 

Jure Kaštelan (Zakučac kraj Omiša, 18. 12. 1919. – Zagreb, 24. 2.  1990)

Jablani

 

Prema osnovnoškolskoj zadaći

U mome selu ima puno jablana.

Oni rastu uz potoke i uz rijeke,

u vodi se previju ko jegulje.

Moje je selo lijepo, jer ima jablana.

Jablani su visoki do neba.

Mene majka zove, mene majka voli:

jablane, evo ti vode, jablane moj.

Najviše jablana ima u mome selu

u njima se tice gnijezde

u njima se zapliću oblaci

i zvijezde kroz njih jezde.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

____________

Vijenac 2010

Вијенац 2010

Јуре Каштелан (Закучац покрај Омиш, 18. 12. 1919Загреб, 24. 2. 1990)

 

Тополи

 

 

Според една школска работа

Во моето село има многу тополи.

Тие растат покрај потоците и покрај реките,

во водата се извиткуваат како јагули.

Моето село е убаво, затоа што има тополи.

Тополите се високи до небото.

Мене мајка ми ми вели, мајка ми ме сака:

тополо, еве ти вода, тополо моја.

Најмногу тополи има во моето село

во нив птиците се гнездат

во нив облаците се сплеткуваат

и ѕвездите низ нив патуваат.

 

 

 

 

Vesna Parun (Zlarin 10. 4. 1922. Stubičke toplice, 25. 10. 2010)

Pjesnikinja, esejistica, dramatičarka i dječja pjesnikinja. Studij romanistike započela 1940. godine na Filozofskom fakultetu u Zagrebu, prekinula ga i poslije rata upisala studij filozofije. Zbirka „Zore i vihori“ označava prekretnicu u hrvatskoj književnosti poslije Drugog svjetskog rata. Izražava zanesenost životom, ali i gorčinu zbog ljudskog stradanja i patnje u ratu.

Veći dio života provela je u Zagrebu kao profesionalna književnica, s prekidom od 1962. do 1967. godine kada je boravila u Bugarskoj. Iz tog su vremena njeni brojni prijevodi bugarske poezije. Prevodila i sa slovenskog.  Poezija joj je puna senzualnosti, mediteranskih krajolika i izvorne metaforike. Prva hrvatska pjesnikinja druge polovice 20. stoljeća.

Pjesme: Zore i vihori (1947); Pjesme (1948); Crna maslina (1955); Vidrama vjerna (1957); Ropstvo (1957; Pusti da otpočinem (1958); Ti nikad (1959); Koralj vraćen moru (1959); Konjanik (1961); Jao jutro (1963); Bila sam dječak (1963); Vjetar Trakije (1964); Pjesme (1964); Gongo Otvorena vrata (1968); Ukleti dažd (1969); Sto soneta (1972); I prolazim životom (1972); Stid me je umrijeti (1974); Olovni golub (1975); Аpokaliptične basne (1976); Izabrane pjesme (1979); Šum krila, šum vode (1981).

Drame: Marija i mornar (1960; Magareći otok (1979).

Dječja poezija: Tuga i radost šume (1958); Džingiskan i Miki Trasi (1968); Kornjačin oklop (1966); Miki Trasi i baba Pim-Bako (1968); Mačak na Mjesecu (1969); Miki slavni kapetan (1970); Karneval u Kukljici (1974); Igre pred oluju (1979) i dr.

 

 

 

 

 

 

 

Весна Парун (Зларин 10. 4. 1922 Стубичке топлице 25. 10. 2010)

Поетеса, есеистка, драматичарка и детска поетеса. Романистика  почнала да студира 1940 г. на Филозофскиот факултет во Загреб, Го прекинала студирањето и по војната запишува филозофија. Поетската збирка „Зори и виори“ значи пресвртница во хрватската литература по Втората светска војна. Оваа збирка ја одразува занесеноста од животот, но и огорченоста поради човековото страдање и маките на војната.

Во Загреб живеела од 1962 до 1967 г. кога престојува во Бугарија. Од тоа време се настанати нејзините бројни преводи на бугарската поезија. Има преведувано и од словенечки јазик. Поезијата ѝ е полна со чувствителност, со медитерански пејсажи и со изворна метафорика. Таа е најзначајната хрватска поетеса од втората половина на 20 в.

Збирки: Зори и виори (Zore i vihori, 1947); Песни (Pjesme, 1948); Црна маслинка (Crna maslina, 1955); Верна на видрите (Vidrama vjerna, 1957); Ропство (Ropstvo, 1957); Дозволи да одморам (Pusti da otpočinem, 1958); Ти нокогаш (Ti nikad, 1959); Корал вратен на морето (Koralj vraćen moru, 1959); Коњаник (Konjanik, 1961); Леле, утро (Jao jutro, 1963); Бев момче (Bila sam dječak, 1963); Ветрот на Тракија (Vjetar Trakije, 1964); Песни (Pjesme, 1964); Гонго Отворена врата (Gongo Otvorena vrata, 1968); Проколнат дожд (Ukleti dažd, 1969); Сто сонети (Sto soneta, 1972); И минувам низ животот, (I prolazim životom, 1972.); Срам ми е да умрам (Stid me je umrijeti, 1974.); Гулаб од олово,  (Olovni golub, 1975); Апокалиптични басни (Аpokaliptične basne, 1976.); Избрани песни (Izabrane pjesme, 1979.); Шумот на крилјата, шумот на водата (Šum krila, šum vode, 1981).

Драми: Марија и морнарот (Marija i mornar, 1960); Магарешкиот остров (Magarеći otok, 1979.).

Поезија за деца: Тагата и радоста на шумата (Tuga i radost šume, 1958); Џингискан и Мики Траси (Džingiskan i Miki Trasi, 1968.); Корупката на желката (Kornjačin oklop, 1966.); Мики Траси и бабата Пим-Бако (Miki Trasi i baba Pim-Bako, 1968); Мачорот на Месецот (Mačak na Mjesecu,  1969); Мики славниот капета (Miki slavni kapetan, 1970.); Карневал во Куклица (Karneval u Kukljici, 1974.); Игрите пред бурата (Igre pred oluju, 1979) и др.

 

 

 

 

 

                             

Mati čovjekova

Bolje da si rodila zimu crnu, o mati moja, nego mene.

Da si rodila medvjeda u brlogu, zmiju na logu.

I da si poljubila kamen, bolje nego lice moje,

Vimenom da me je dojila zvjerka, bоlje bi bilo nego žena.

I da si porodila pticu, o mati moja, bilа bi mati.

Bila bi sretna, krilom bi ogrijala pticu.

Da si porodila drvo, drvo bi oživjelo na proljeće,

Procvala bi lipa, zazelenio šaš od pjesme tvoje.

Do nogu bi ti počivalo janje, da si mati janjetu.

Da tepaš i da plačeš, razumjelo bi tebe milo blašče.

Ovako sama stojiš i sama dijeliš muk svoj s grobovima;

Gorko je čovjek biti, dok nož se s čovjekom brati.

Човекова мајка

Подобро да родеше црна зима, о мајко моја, отколку мене.

Да родеше мечка во дувло, змија во жбун.

И подобро да бакнеше камен, отколку моето лице,

Подобро со боска да ме ранеше ѕверка, отколку жена.

И да родеше птица, о мајко моја, ќе беше мајка.

Ќе беше среќна, со крилото ќе ја стоплеше птицата.

Да родеше дрво, дрвото ќе оживееше напролет,

Ќе расцутеше липата, ќе зазеленеше трњето од песната твоја.

Крај нозе ќе лежеше јагнето, да беше мајка на јагне.

Да гугаш и да плачеш, ќе те разбереше милото чедо.

Вака сама стоиш и сама го делиш молкот свој со гробовите;

Тешко е човек да се биде, додека ножот на човека му бива брат.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

___________

Pavletić 1971: 616

TI KOJА IMАŠ NEVINIJE RUKE

Ti, koja imaš ruke nevinije od mojih

i koja si mudra kao bezbrižnost.

Тi koja  umiješ s njegova čela čitati

bolje od mene njegovu samoću,

i koja otklanjaš spore sjenke

kolebanja  s njegova lica

kao što proljetni vjetar otklanja

sjene oblaka koje plove nad brijegom,

Аko tvoj zagrljaj hrabri srce

i tvoja bedra zaustavljaju bol,

ako je tvoje ime počinak

njegovim mislima, i tvoje grlo

hladovina njegovu ležaju,

i noć tvojega glasa voćnjak

Još nedodirnut olujama,

Onda ostani pokraj njega

i budi pobožnija od sviju

koje su ga ljubile prije tebe.

Boj se jeka što se približuju

nedužnim posteljama ljubavi.

I blaga budi njegovu snu,

pod nevidljivom planinom

na rubu mora koje huči.

Šeći njegovim žalom. Neka te susreću

ožalošćene pliskavice.

Tumaraj njegovom šumom. Prijazni gušteri

neće ti učiniti zla.

I žedne zmije koje ja ukrotih

pred tobom će biti ponizne.

Neka ti pjevaju ptice koje ja ogrijah

u noćima oštrih mrazova.

Neka te miluje dječak kojega zaštitih

od uhoda na pustom drumu.

Neka ti miriši cvijeće koje ja zalivah

svojim suzama.

Ja ne dočekah najljepše doba

negove muškosti. Njegovu plodnost

ne primih u svoja njedra

koja su pustošili pogledi

goniča stoke na sajmovima

i pohlepnih razbojnika.

Ja neću nikada voditi za ruku

Njegovu djecu. I priče

koje za njih davno pripremih

Možda ću ispričati plačući

malim ubogim medvjedima

ostavljenim u crnoj šumi.

Ti koja imaš ruke nevinije od mojih,

budi blaga njegovu snu

koji  je ostao bezazlen.

Аli mi dopusti da vidim

njegovo lice, dok na njega budu

silazile nepoznate godine.

I reci mi katkad nešto o njemu,

da ne moram pitati strance

koji mi se čude, i susjede

koji žale moju strpljivost.

Ti koja imaš ruke nevinije od mojih,

ostani kraj njegova uzglavlja

i budi blaga njegovu snu!

 

___________

Šoljan 1966: 324

 

 

ТИ КОЈА ИМАШ ПОНЕВИНИ РАЦЕ

 

Ти, која имаш поневини раце од моите,

која си мудра како безгрижност.

Ти која умееш од неговото чело да ја прочиташ

неговата осаменост подобро од мене,

и која ги оттргнуваш бавните

колебливи сенки од неговото лице

како што и пролетниот ветер ги оттргнува

облачните сенки кои пловат над брегот,

Ако твојата прегратка го охрабрува срцето

и твоите бедра ја запираат болката,

ако твоето име е одмор

за неговите мисли, и на твоето грло

сенка над неговото легло,

а ноќта од твојот глас е градина

сè уште недопрена од бурите,

Тогаш остани покрај него

и биди најблагочестива од сите

кои го љубеле пред тебе.

Плаши се од ехата што се приближуваат

кон невините легла на љубовта.

И биди нежност на неговиот сон

под невидливата планина

на работ од морето кое бучи.

Скрати ги неговите брегови. Нека те пресретнат

нажалените делфини.

Шетај низ неговата шума. Пријателските гуштери

нема да ти наштетат.

И жедните змии кои ги припитомив јас

пред тебе ќе бидат послушни.

Нека ти пеат птиците кои јас ги огреав

во острите замрзнати ноќи.

Нека те милува момчето кое го заштитив

од кодошот на пустиот пат.

Нека ти мириса цвеќето што го полевав

со своите солзи.

Јас не го дочекав најубавиот период

на неговата машкост. Неговата плодност

не ја добив во своите пазуви

кои ги растураа погледите

на сточарите на панаѓурите

и алчните разбојници.

Јас нема никогаш да ги водам за рака

Неговите деца. И приказните

кои за нив одамна ги подготвив

можеби ќе ги раскажам плачејќи

на малите сироти мечиња

оставени во мрачната црна шума.

Ти која имаш раце поневини од моите,

биди нежност на неговиот сон

кој остана простодушен.

Но дозволи ми да го видам

неговото лице, кога на него

ќе се спуштаат непознати години.

И понекогаш кажувај ми нешто за него,

да не морам да прашувам непознатите

кои ми се чудат, и соседите

кои жалат за мојата стрпливост.

Ти која имаш раце поневини од моите,

остани крај неговата перница

и биди нежност на неговиот сон!

Tuga za voćem

Tugujem,

žutim;

ne znam,

što zbunjuje

srce.

Tišina,

oblak,

sanjive

oči

djetinje.

Ah, pusti,

ništa!

Doći će

milo

proljeće.

Otvorit ću

prozor,

stresti ću

trešnje

crvene.

___________

Parun 1947: 42

Парун 1947: 42

 

 

 

 

Тага за овошјето

Тагувам,

венеам;

не знам,

што ми срце

стега.

Молк,

облак,

сонливи

очи

детски.

Ех, остај,

ништо!

Ќе дојде

пролет

мила.

Ќе отворам

окно,

ќе стресам

црешни

црвени.

 

 

Zemlja i ljudi

 

O zemljo moja, ti si mila

u čednom miru malih njiva.

Ah, nebo ti je čista svila

za blagom šumom zrelih šljiva.

Tvoj dan je blistav kao rijeka

u bujnu, mladu zelen kiše.

Treperi sav od tajnih jeka

i stadima u suton diše.

Ah, ljudi, zemljo, tuga tvoja

sitni i trudni gorom gaze.

Radosti plahe, smrt po koja,

i pada mrak na tvrde staze.

Земјата и луѓето

Оj земјо моја, мила ми си

во благ мир на ниви мали.

Ех, небото ти е свила чиста

за благиот шум на сливи зрели.

Денот ти е блескав ко река

во буен зелен дожден младaк.

Трепeри цел од тајна ека

и со стадата дише во самрак.

Но, луѓе, земјо тагата твоја

ситно и тешко по гора гази.

Некротлива радост и смрт по која

и паѓа мрак на долгите стази.

__________

Parun 1947: 43

Парун 1947: 43

Josip Pupačić  (Slime kod Omiša, 19. 9. 1928. – Krk, 23. 5. 1971)

Diplomirao na Filozofskom fakultetu u Zagrebu studij hrvatskoga jezika i jugoslavenskih književnosti. Radiо је  kao profesionalni književnik, gimnazijski profesor, te kao urednik časopisa Krugovi i Književnik. Kasnije asistent na Filozofskom fakultetu u Zagrebu (Katedra za stariju hrvatsku književnost). Poginuo u zrakoplovnoj nesreći na Krku sa suprugom i kćeri.

Zbirke pjesama: Kiše pjevaju jablanima, 1955; Mladići, 1955, Cvijet izvan sebe, 1958; Oporuka 1965; Ustoličenje, 1965; Moj križ svejedno gori, 1971.

Njegovo pjesništvo u prvoj fazi obilježava zavičaj, rodni kraj, obiteljski dom, dominiraju skladne slike poljičke krajine, Cetine,  dalekih otoka i mora. U svakom stihu divi se prirodi, začuđen je njenom ljepotom. Oslanja se na usmenu poeziju. Kasnije skloniji ekspresionizmu, razočaranju koje ipak nadomješta traganjem za utopijskom „novom zajednicom“. I u kasnijoj fazi najbolje su pjesme s motivima djetinjstva i zavičaja, ali sada s gotovo mističnim osjećajima svetosti života i neumitnosti smrti.

 

 

 

 

 

Јосип Пупачиќ (Слиме до Омиш, 19. 9. 1928 – Крк, 23. 5. 1971)  дипломирал на Филозофскот факултет на Загреб на Групата за хрватскиот јазик и југословенски книжевности. Работел како професионален писател, гимназиски професор и како уредник на списанијата Кругови и Книжевник. Подоцна бил асистент на Филозофскот факултет во Загреб (Катедра за постара хрватска литература). Загинал во авионска несреќа на Крк заедно са супругата и ќерката.

Поетски збирки: Дождовите им пеат на тополите (Kiše pjevaju jablanima, 1955); Момчиња (Mladići, 1955), Цвет надвор од себеси (Cvijet izvan sebe, 1958), Тестамент (Oporuka 1965), Номинација (Ustoličenje, 1965); Мојот крст постојано гори (Moj križ svejedno gori, 1971).

Неговата поезија од првата фаза е поврзана со родениот предел, со родниот крај,  со татковскиот дом. Доминираат складни слики на поличката краина, на Цетина, на одалечените острови и мориња. Во секој стих ѝ се восхитува на природата, очуден е  од незината убавина. Се потпира на усната поезија. Подоцна станува близок со експресионизмот, со разочарувањето, кое сепак го заменува со потрага   по утописката „нова заедница“. И во подоцнежната фаза најдобри му се песните  со мотиви од детството и од родниот крај, но сега  тие се исполнети со мистични чувства за светоста на животот и неизбежноста на смртта.

 

 

 

 

 

 

 

MORE

i gledam more gdje se k meni penje

i slušam more  d o b r o j u t r o  veli

i ono sluša mene ja mu šapćem

d o b r o j u t r o  m o r e  kažem tiho

pa opet tiše ponovim mu pozdrav

a more sluša sluša pa se smije

pa šuti pa se smije pa se penje

i gledam more gdje se k meni penje

i gledam more gledam more zlato

i gledam more gdje se k meni penje

i  d o b r o j u t r o  kažem  m o r e  z l a t o

i  d o b r  o  j u t r o  m o r e  more kaže

i zagrli me more oko vrata

i more i ja i ja s morem zlatom

sjedimo skupa na žalu vrh brijega

i smijemo se smijemo se moru

 

 

 

__________

Šoljan 1966: 340

Шољан 1966: 340

 

 

 

 

 

 

Јосип Пупачиќ

МOРE

го гледам морето како кон мене се искачува

и го слушам морето  д о б р о у т р о ми вели
а тоа ме слуша мене а јас му шепотам

 д о б р о у т р о  м о р е му велам тивко

та повторно потивко поздравот го повторувам
а морето ме слуша, ме слуша та се смее

та молчи та се смее та се искачува

и го гледам морето како кон мене се искачува

и то гледам морето го гледам морето златно

и го гледам морето како кон мене се искачува

и   д о б р о у т р о  му велам море златно
та   д о б р о у т р о  м о р е морето ми вели

та ме опфаќа околу шија

и морето и јас и јас со морето златно

заедно седиме на брегот на врвот од височинката

и му се смееме му се смееме на морето

 

 

 

 

 

 

 

 

Moj križ svejedno gori

Evo me, moj svijete, na raskršću
I tvom i mome
Oprostimo se. – Ti plačeš
Moj križ svejedno gori
Udaljuješ se; bez pozdrava, bez riječi, bez Boga
I odlazim prema istoj nepoznatoj zvijezdi
Snijeg pada, zemlja raste
A ti poražen toneš
Grad li si, selo, ili neki postiđeni narod
U krčmi
Moj križ svejedno gori
Uzdignut, razapet, mračan
Dovikujem ti. – On gori
Dovikujem ti. – Ti strepiš
Iskre po tebi pršte
Peku stravične snove
Moj svijete, uzalud stvaran
Moj svijete, uzalud ljubljen
Moj svijete
Udaljujem se. Pružam za tobom ruke
Sjene velikih vojski naviru iz davnina
Zrak su omastile strijele
Razbijen, usitnjen sanjaš
Neprestane pritištu more
Vjekovi pokapaju svjetlo
Rane otaca izrastaju u kraste
Divna majka Margarita prodaje suze
Majka Margarita
Moj križ svejedno gori
Nosim ga – moj križ a tvoje ime
Nosim ga, slomljen ma svečan
Puta ne vidim nigdje…..
Moj križ svejedno gori

__________

Pavletić  1971: 651

grcam prez. grcati (Ø) inf. nesvrš. ‹pril. sad. grcajući, gl. im. grcanje1. doživljavati prekide disanja; bez udjela volje proizvoditi neodređen grleni glas dobiven nehotičnim uvlačenjem zraka u organe (obratno od normalne artikulacije) {~ od plača, ~ od smijeha } 2. pren. (u čemu) boriti se s krajnjim nedaćama □ ~ u dugovima biti prezadužen – prema  Anić 1998

Крстот мој постојано гори

Еве ме, свету мој, на крстопатот

И твој и мој

Да се збогуваме. – Ти  плачеш

Крстот мој постојано гори

Заминуваш;  без збогум, без збор, без Бог

И заминувам кон истата ѕвезда незнајна

Врне снег, расте земјата

Додека ти победен тонеш

Град ли си, село ли си, или некој посрамотен народ

Во крчмата

Крстот мој постојано гори

Издигнат, распнат, темен

Ти викам. – Тој  гори

Ти викам. – Ти  трепериш

Искрите на тебе прскаат

Горат ужасни сништа

Свету мој, залудно створен

Свету мој, залудно сакан

Свету мој

Заминувам.  Ги кревам рацете кон тебе

Сенки на големи војски се јавуваат од дамнините

Воздухот го валкаат стрели

Скршен, ситнет сонуваш

Постојани стравови стегаат

Вековите го прскаат светлото

Раните на татковците стануваат красти

Красната мајка Маргарита продава солзи

Мајка Маргарита

Крстот мој постојано гори

Го носам – крст мој,  а име твое

Го носам, скршен сепак свечен

Пат никаде не гледам

Водата над која газам – испарува

Под мене бликаат пареи

Крстот мој постојано гори

Го отсјајува во бескрајот името Твое

Заминуваме

И патуваме кон истата непозната ѕвезда

Ти тонеш во својот сон

А јас чекорам и се гушам, и се гушам и гледам

Кон бескрајот

Крстот мој постојано гори

Крстот е мој, а името е твое

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Ivan Slamnig (Metković, 24. 6. 1930. – Zagreb, 3. 7. 2001)

Diplomirao je na Filozofskom fakultetu u Zagrebu, radio kao lektor na brojnim stranim sveučilištima; potom profesor na Odsjeku za komparativnu književnost  Filozofskoga fakulteta u Zagrebu. Plodan prevoditelj s engleskog, ruskog, talijanskog i švedskog jezika. Sastavio niz antologija (neke s Аntunom Šoljanom).  Jedan od osnivača časopisa Krugovi.

Nazivaju ga poeta ludens: u poeziji sklon ludizmu, ironiji, poetizaciji nepoetskoga u prozi modernom objektivizmu. Demistificira poeziju i ironizira „uzvišene“ pjesničke teme.  U stalnom je dijalogu s pjesničkom baštinom.  Brojni su citati i parafraze iz starohrvatske lirike, europske srednjovjekovne poezije, poigrava se sa starim metričkim predlošcima, sa stihovima iz narodne  lirike. Pjesništvo mu odlikuju razrađeni detalji i prikrivena simbolika društvenoga konteksta. U ishodištu je hrvatske postmodernističke pjesničke prakse, osobito u romanu jer izlaganje ljubavne priče obuhvaća dvostruki odnos pisca i čitatelja te književnosti i života.

Poezija: Аleja poslije svečanosti, 1956; Odron, 1956; Naronska siesta, 1963; Limb, 1968; Аnalecta, 1971; Pjesme, 1973; Dronta, 1981; Relativno naopako, 1987; Sed scholae, 1987; Izabrane pjesme, 1990, Ranjeni tenk, 2000.

Novele: Neprijatelj 1959; Povratnik s Mjeseca, 1964.

Roman: Bolja polovica hrabrosti, 1972.

Eseji, studije: Disciplina mašte, 1965; Hrvatska versifikacija, 1981; Stih i prijevod, 1997.

    

 

 

Иван Сламниг (Метковиќ, 24. 6. 1930 – Загреб, 3. 7. 2001)

Дипломирал на Филозофскот факултет во Загреб, работел како лектор на многу странски универзитети; потоа бил професор на Одделот за компаративна книжевност на Филозофскиот факултет во Загреб. Многу има преведувано од англиски, руски, италијански и шведски јазик. Има составено повеќе антологији (некои од нив заедно со Антун Шољан). Тој е еден од основачите на списанието Кругови.

Некои го нарекуваат poeta ludens; во поетското творештво им е близок на

лудизмот и на иронијата, на поетизацијата на непоетското во прозата на современиот објективизам. Ја демистифицира поезијата и ги иронизира „високите“ поетски теми. Се наоѓа во постојан дијалог со поетското наследство. Во неговото творештво се среќаваат многу цитати и парафрази од старохрватската лирика, од европската средновековна поезија, си игра со старите метрички модели, со стиховите од народната лирика. Неговата поезија се карактеризира со разработени детали и со криена симболика на општествениот контекст. Се наоѓа на почетокок на хрватската постмодернистичка практика, особено тоа се гледа во неговиот роман каде што разработката на љубовната приказна го покажува двојниот однос на писателот и читателот, како и на литературата и животот.

 

Поезија: Алеја по свеченоста (Аleja poslije svečanosti, 1956); Одрон (Odron, 1956); Наронската сиеста (Naronska siesta, 1963); Лимб (Limb, 1968); Аналекта (Аnalecta, 1971); Песни (Pjesme, 1973); Дронта (Dronta, 1981); Релативно наопаку (Relativno naopako, 1987); Sed scholae, 1987.; Избрани песни (Izabrane pjesme, 1990), Ранет тенк (Ranjeni tenk, 2000).

Новели: Непријател (Neprijatelj 1959); Повратник од Месецот (Povratnik s Mjeseca, 1964).

Роман: Подобра половина на храброста (Bolja polovica hrabrosti, 1972).

Есеи и студии: Дисциплина на фантазијата (Disciplina mašte, 1965); Хрватската версификација (Hrvatska versifikacija, 1981); Стихот и преводот (Stih i prijevod, 1997).

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Brodeto i kravata

Neki dan dok sam smireno

griskao Аlbert kekse,

ustanovih da mi to što sam Hrvat

nabija komplekse.

Što su Hrvati dali svijetu

da mi je samo znati?

Topi se, Hrvo, u brodetu,

visi o kravati.


Бродет и кравата

Еден ден додека полека

ги грицкав Алберт кексите

сфатив дека тоа што сум Хрват

ми набива комплекси.

Што му дале Хрватите на светот

да знам само?

Се стопи Хрво во бродет

и виси на кравата.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Ајвар и весела песна

Еден ден додека полека

ги грицкав саканите кекси

сфатив дека тоа што сум Македонец

ми набива комплекси.

Што му дале Македонците на светот

да знам само?

Тоне Македонецот во ајварот,

и се весели со песна.

__________

Studenti su na isti zaigrani slamnogovski način pjesmu prepjevali i u svoje materinsko makedonsko jezično, kulturološko okružje, preimenovali je u “Ajvar i vesela pjesma“.

Студентите на еднаков заигран начин како Сламниг, ја препеаја песнава во своето мајчинско македонско јазично културолошко окружение, па ја преименуваа како „Ајвар и весела песна“.

Blagodat  manjine

O da sam katolik u Oslu,

to bi mi pomoglo u poslu,

jer svi Talijani i Francuzi

bili bi ondje moji druzi.

O da sam gdje sam bar Musliman,

bio bih svugdje znan i štiman,

jer svi bi zagrebački Turci

svojemu stajali pri ruci.

Il da sam Žid il ortodoksan,

ja ne bih bio lako zboksan,

al ja sam svoj i među svojim,

sam sa samim, ja se bojim.

________                                                     

brodeto, brodet, 2. mn  brodeta tal. (brodetto) riblja juha, obično s palentom

druzi jd drug, mn drugovi, ovdje u značenju prijatelji, znanci

griskati, nesvrš. v. grickati

grickati (griskati knjiš.) nesvrš. prema svrš gricnuti  (što) razg. Lagano gristi, gristi sitnim i učestalim pokretima vilice

štiman (prez.) štimati (inf.) ugađati (npr. glazbalo)

zboksan (prez.),  zboksati (inf.) žarg. staviti u kutiju, uškatuljiti

Žid (arh.) Židov m (ž spol Židovka) 1. Pripadnik Mojsijeve vjere; Izraelićanin arh. 2.  pripadnik semitskog naroda čije tradicije počivaju na učenju Mojsija i proroka

knjiš. knjiški. a) zabilježeno bez dovoljno potvrđenosti u praksi, b) zvuči knjiški, oprečno prema općejezičnom i razgovornom –- prema   Anić 1996

Благодат на малцинството

Ех да сум католик во Осло,

тоа ќе ми помогнеше во работата,

оти сите Италијанци и Французи

таму ќе беа мои другари.

Ех  да сум таму кај што сум барем Муслиман,

ќе бидам насекаде познат и застапен,

оти сите загрепски Турци

ќе му се најдеа на својот.

Или да сум Евреин или православен,

нема да бев толку стуткан,

но јас сум свој меѓу своите

сам со себе, се плашам.

Luko Paljetak

 

Ljubav

Nikad neću posve upoznat onu koja

u tebi voli mene, premda se trudim, onu

koja me voli, mene u sebi voli, sebe

u onoj koju volim, i mene koji moja

prisvaja ovlaštenja i ako treba zebe

na hladnoj vatri zvijezda koje polako tonu

i onu koju volim i ona koja mene

u meni voli kao sebe i mene kojem

jedina granica je i kojoj ja sam ista

granica što je dijeli od same nje i sjene

njezine koja moju odvaja poput lista

od lista istog drva koje se divnim znojem

zemlje i njene sjene hrani i stvara sjenu

zemlji i njenoj sjeni i onoj koju neću

upoznat nikad, koja u sebi sebe voli

i mene kao mene i sebe, onu ženu

od mene, i od sebe i mene, mnogo veću

od mene i od sebe

 

 

 

 

 

 

________

Pavletić 1971: 125

Павлетиќ 1971: 125

Луко Паљетак

 

Љубов

Никогаш нема доволно да ја запознаам онаа

која во тебе ме сака мене, иако се трудам, онаа

која ме сака мене, ме сака мене во себе, себе

во онаа која ја сакам, и мене кој ги присвојува

моите овластувања и ако треба мрзне

на студениот оган на ѕвездите кои тонат полека

и онаа која ја сакам и онаа која во мене

ме сака мене како себе, и мене кому му е

една и единствена граница и на која јас сум ѝ истата

граница што ја дели од самата неа и од сенката нејзина

што ја дели мојата како лист

од лист од исто дрво, кое се храни

со дивната пот на земјата и нејзината сенка

ѝ твори сенка на земјата и на нејзината сенка и на онаа

која никогаш да ја запознаам нема, која во себе се сака

себеси, и мене како мене и себе, онаа жена

од мене, и од себе и од мене, многу поголема

од мене и од себе

Danijel Dragojević (1934, Vela Luka)

Pjesnička djela: Kornjača i drugi predjeli, 1961, U tvom stvarnom tijelu, 1964, Svjetiljka i spavač, 1966, Žamor 2005.

Данијел Драгоевиќ (1934, Вела Лука)

Поетски дела: Желката и другите предели (Kornjača i drugi predjeli, 1961),

Во твоето вистинско тело (U tvom stvarnom tijelu, 1964),

Светилката и спијачот (Svjetiljka i spavač, 1966), Врева (Žamor 2005).

             

 

 

PRАVI LJUBАVNICI

Pravi ljubavnici sada pod zemljom leže. Okrenuti jedno

drugome sa svim svojim stranama, drže se za ruke. Od tišine

tiši.

Mi stojimo ovdje na njihovoj travi. Mi stojimo ovdje

na njihovoj travi, na ovom lišću, u ovom proljeću drhću

njihove zaustavljene želje. Pjevaju njihovi glasovi. Na

zemlji sjene, u visini ruže: što oni neće napraviti da

odagnaju zimu, koje li sve ukrasse neće upotrebiti.

Mi stojimo ovdje, a oni dom svoj pod zemljom grade.

Utišaj se, prijateljice moja, od prolaznosti oni prave

čipku i misle na nas, naše nesigurne korake. Cvijetom

koji ti u kosu stavljam oni nam kažu put. Kada počne

dolaziti noć, i mi krenemo kući, oni će nas dugo gledati

i mahati nam zelenim rukama.

_________

Šoljan 1966: 380

Шољан 1966: 380

ВИСТИНСКИТЕ ЉУБОВНИЦИ

Вистинските љубовници сега под земја лежат. Свртени еден

кон друг со сите свои страни, се држат за рака. Од тивкоста

се потивки.

Ние стоиме овде на нивната трева. Ние стоиме овде

на нивната трева, на овие лисја, во оваа пролет треперат

нивните запрени желби. Пеат нивните гласови. На земја

сенки, во висина ружи: сè ќе сторат за да ја избркаат

зимата, секакви украси ќе употребат.

Ние стоиме овде, а тие својот дом под земја го градат.

Биди тивка пријателке моја, од минливоста тие

чипка прават и мислат на нас, на нашите несигурни чекори. Со цветот

во косата што ти го ставам ни го покажуваат патот. Кога почнува ноќта да паѓа,

а ние тргаме за накај дома, тие долго ќе нè гледаат,

и ќе ни мавтаат со зелени раце.

 

 

 

 

 

 

MISАO

Moja je misao, na različitim mjestima, u isto vrijeme,

opazila ljudoždere. Ljudožderi, ljudožderi!

Saberi se, oni su davno nestali, kažem joj,

ta bora oko usta, pogled, nije to ništa,

ne zagledaj se u svako lice,

ako nastaviš, u društvu s tobom, izgubit ću

dan, dva, mjesece, godine, život.

 

 

 

 

 

 

 

 

MИСЛА

Мојата мисла, на различни места, во исто време,

забележа човекојадци. Еј, човекојадци, човекојадци!

Прибери се, тие одамна се исчезнати, ѝ велам,

брчките околу усните, погледот, тоа не е ништо,

не загледувај се во секое лице,

ако продолжиш така, дружејќи се со тебе, ќе загубам

еден ден, два дена, месеци, години, животот.

_________

Dragojević 2005: 122

Драгојевиќ 2005: 122

JАBUKА

Ona je Eva.

Ona guli jabuku.

Usitnjava je ribežom.

Jedan lijep oblik nestaje.

Nestaje oblina, simetrija,

boja, težina, mogućnost kotrljanja,

prigoda da volimo nešto što smo voljeli.

Otišle su riječi, priče, slike, pogledi.

Nije više plod, nije jabuka, nije visoko,

nema ime, sjenu, žuto vrijeme,

peteljka se negdje izgubila,

nestala je, kaže se, zauvijek.

 

 

 

 

 

 

 

ЈАБОЛКО

Ова е Ева,

Таа лупи јаболко.

Ја сецка со рендало.

Убавата форма ја снемува.

Исчезнува заокруженоста, симетријата,

бојата, тежината, можноста за тркалање,

можност да сакаме нешто што сме сакале.

Заминаа зборовите, приказните, сликите, погледите.

Повеќе не е плод, не е јаболко, не е високо,

нема име, сенка, жолто време,

петелката некаде се загуби,

изчезна, како што се вели, засекогаш.

 

 

______

Dragojević 2005: 123

Драгојевиќ 2005: 123

 

 

 

7. Современа хрватска книжевност / Suvremena  hrvatska književnost

Godine 2003. Krešimir Bagić (1962, Gradištе), pjesnik, kritičar i znanstvenik, vrsni stilist i stilističar, predaje na zagrebačkom Filozofskom fakultetu, uredio je Antologiju hrvatske kratke priče 80-ih i 90-ih godina pod nazivom „Goli grad“ u nakladi MD, Biblioteka Živi jezici. U njoj je predstavio svoj naraštaj pisaca, uz nekoliko starijih. Donosimo ulomak iz njegova predgovora:

„Pred vama je izbor hrvatske kratke priče koji pokriva razdoblje između 1980. i 2000. godine. U nj su uvršteni tekstovi onih autora koji su se u ta dva desetljeća pojavili i afirmirali, objavivši pritom bar premijernu proznu knjigu. Iako je kratkopričašku stvarnost aktivno oblikovalo pedesetak pripovjedača, držim da 17 uvrštenih vjerno reprezentira prestižne poetičke modele, pripovjedne strategije, stilove, čak literarne trendove i mode kojima smo bili zapljuskivani u predvečerje prošloga stoljeća.

Slobodno se može ustvrditi da je spomenuto razdoblje obilježilo iskustvo kratke priče. Ona je i kvantitativno i kvalitativno prednjačila u odnosu na ostale prozne oblike. Dapače, postala je presjecištem različitih spisateljskih strategija i prerasla u omnižanrovski prostor koji karakteriziraju ekonomično izlaganje teme, pripovjedačeva selektivnost, orijentacija na stvarno te relativno česta uporaba pjesničkih i dramskih efekata poput figura, poente i napetih dijaloga. Budući da njezini pojavni oblici u hrvatskih pripovjedača jako razlikuju, ovdje ću kratku priču prigodno odrediti kao tekst koji varira između jedne rečenice i par desetaka tisuća riječi, odnosno – slijedeći lapidarnu opuštenost Northropa Fryea – načelno je opisati kao imaginativnu konstrukciju koja elemente iskustva uobličava u umjetničku kompoziciju. Svako preciznije određenje shematiziralo bi i umanjivalo spomenutu raznolikost.

(…)

Odmaknemo li se malo od konkretnih tekstova i zanemarimo li vatrene izjave koje književni život čine uzbudljivim, čini mi se da postoji jedno bitno obilježje koje podjednako karakterizira i determinira proznu senzibilnost osamdesetih i devedesetih. Riječ je o urbanosti. Grad se u toj prozi javlja na razini teme i na razini stila; on je prostor modernoga nomadizma, nenastanjenosti i raspršenosti duha. Urbani pejzaž je poput labirinta u kojemu je čovjek – želi li sačuvati osobnost – prisiljen na paradoksalnu osamljenost unutar mnoštva, na odustajanje, na prisvajanje pozicije autsajdera. Birajući za naslov ovoga izbora Popovićevu sintagmu „Goli grad“, nastojao sam upravo istaknuti tu urbanu senzibilnost kao kreativno uporište kratke priče i osamdesetih i devedesetih te sugerirati kontinuitet u diskontinuitetu.“

____________

Bagić 2003: 5–13

 

Годината 2003 Крешимир Багиќ (1962, Градиште) поет, критичар и научник, извонреден стилист и стилистичар, предава на загрепскиот Филозофски факултет, ја има уредено Антологијата на хрватскиот кус расказ од 80-тите и 90-тите години под наслов „Гол град“ во издание на МД, Библиотека Живи јазици. Во неа ја претстави својата генерација писатели, покрај неколкуте постари  генерации.

Донесуваме извадок од неговиот предговор:

„Пред вас се наоѓа избор од хрватскиот кус расказ што го опфаќа периодот меѓу 1980. и 2000-та година. Во него се поместени текстовите на авторите што се појавија и се афирмираа во овие две десетлетија, објавувајќи притоа барем првична прозна книга. Иако во кусиот расказ активно беа вклучени педесетина раскажувачи, сметам дека објавените 17 од нив вистински ги презентираат престижните поетички модели, раскажувачките стратегии, стилови, како и литературните трендови и моди со кои бевме бранувани во предвечерието на минатиот век.

Слободно може да се констатира дека споменатиот период беше обележан преку искуството на кусиот расказ. Тој предничеше и квантитативно и квалитативно во однос на другите прозни форми и не само тоа, тој стана пресек на различни писателски стратегии и прерасна во омнижанровски простор карактеризиран со економично изложување на темата, селективноста на раскажувачот, ориентација кон стварноста како и со релативно честата употреба на поетските и драмските ефекти како што се фигурите, поентирањата и напрегнатите дијалози. Имајќи предвид дека појавните форми кај хрватските раскажувачи во многу нешта се разликуваат, овде кусиот расказ во оваа пригода ќе го дефинираме како текст што варира меѓу една реченица и неколку десетици илјади зборови, односно – следејќи ја лапидарната лежерност на Нортроф Фрај – кусиот расказ принципиелно треба да се опише како имагинативна конструкција кој ги формира елементите на искуството во уметничка композиција. Секое друго попрецизно определување може да ја шематизира и да ја намали споменатата разноврсност.

(…)

Ако малку се издвоиме од конкретните текстови и ако ги оставиме настрана огнените изјави што го чинат возбудлив книжевниот живот, ми се чини дека постои и еден суштински признак кој еднакво ја карактеризира и ја детерминира прозната сензибилност на осумдесеттите и деведесеттите години, станува збор за урбаноста. Градот во оваа проза се јавува како на рамиштето на темата, така и на рамништето на стилот; тој претставува простор на модерниот номадизам, ненаселеноста и распрсканоста на духот. Урбаниот пејзаж е како лавиринт во кој човекот – ако сака да ја зачува индивидуалноста – е присилен на парадоксална осаменост внатре во мнозинството, на отстапување, на присвојување на позицијата на аутсајдер. Избирајќи ја како наслов на овој избор синтагмата „Гол град“ на Поповиќ, настојував токму да ја издвојам ваквата урбана сензибилност како креативно поле на кусиот расказ и во осумдесеттите и деведесеттите, како и да сугерирам континуитет во дисконтуитетот.“

 

 

 

 

 

 

Davor Slamnig (Zagreb, 1956) Prvu zbirku priča, Čudovište, objavio je 1980. Sljedeća zbirka Qwertzu i Opš, izlazi 1983. Tijekom osamdesetih napisao je nekoliko radiodrama, a jedna od njih, Večerica kod Božene, adaptirana je za kazalište. Roman Topli zrak objavljuje 2002. godine. Uz pisanje, bavi se i glazbom. Kao gitarist svirao je u slovenskoj grupi „Buldožer“. Komponirao je glazbu i songove za multimedijsku SF-seriju Blentoni, a jedna od tih pjesama, Frida, postala je dio standardnog domaćeg rock-repertoara.

Давор Сламниг (Загреб, 1956) Првата збирка раскази, Чудовиште (Čudovište, objavio je 1980) ја издал 1980. Следната збирка Кверц и Опш излегува 1983 (Qwertzu i Opš, izlazi 1983) во Осумдесеттите години има напишано неколку радио драми, а една од нив, Закуска кај Божена (Večerica kod Božene) е адаптирана за театар. Романот Топол воздух(Topli zrak) го објавува 2002 година. Покрај пишување, се занимава и со музика. Како гитарист свирел во словенечката група “Булдожер”. Компонирал музика и сонгови за мултимедијалната SF – серија Блентони (Blentoni), додека една од овие песни, Фрида (Frida) стана дел од стандардниот домашен рок-репертоар.

____________

Bagić 2003: 243

Čudovište

Hodam nasipom pokraj rijeke. Sunce je ispred mene, u položaju u kojem se obično nalazi u pet sati. Sa strane je nekakvo zelenilo,  s desne vjerojatno šuma, a s  lijeve livada. Mada gledam ravno ispred sebe, u kutovima očiju vidim rijeku, pokraj livade. Sunce se reflektira od površine vode, pa rijeka postaje narančasta. Od zvukova čuje se lepršanje ptica u šumi i škripa šljunka pod mojim i njenim nogama.

– Što bi učinio da sad iz vode izroni ogromno riječno čudovište? – pita me.

– Pa… vjerojatno ono što bi situacija nalagala. Sve bi ovisilo o karakteru čudovišta. Riječna čudovišta ne moraju biti a priori neprijateljski raspoložena prema nama. Možda bi ono reklo dobar dan, pa bih i ja rekao dobar dan…

– Ma ne. Čudovište bi te pitalo tri pitanja i, ako bi na njih dobro odgovorio, ispunilo bi ti želju, a ako bi negdje pogriješio, pojelo bi  te. A mene bi odvuklo u svoju podvodnu pećinu.

– Zašto onda ne bi i ti odgovarala na pitanja, kad si već u gabuli kao i ja?

– Gluposti. Tko je vidio da nježna i nevina djevojka poput mene razgovara s čudovištima. To je muški posao. Već smo se dogovorili da si ti najpametniji a ja najljepša. Uostalom, pouzdajem se u tebe i prepuštam svoj život u tvoje ruke.

– Bojim se da je to za mene prevelika odgovornost…

– Ne izvlači se. Radi se o jednoj arhetipskoj situaciji.

Ti si moj zaštitnik.

– O, u što sam se uvalio. Pretpostavljam da kad bi slučajno ovuda šetao sam, bez tebe, čudovište uopće ne bi imalo motiva da izroni.

– Naravno. Dakle, što bi učinio?

– Zbrisao bih u šumu.

– A mene bi ostavio na milost i nemilost čudovištu? Prase!

–        Pa dobro, pokušao bih odgovoriti na njegova pitanja. A ako bih negdje pogriješio, zbrisao bih u šumu. To mi ne možeš zamjeriti.

–        Mmmmm…

–        Pa što ja znam…

–        Hajde, izmisli pitanja. Ti si mi zakuhala tu kašu. Ako se ne izvučem iz dreka, neću moći zaspati večeras.

–        Dobro. Prvo pitanje. Zašto šećeš ovuda?

–        Hmmmm, zašto šećem ovuda. Zato što volim prirodu… Odmah bi me požderalo. Zato što obožavam odgovarati na pitanje čudovišta pod prijetnjom smrti u pet popodne…mljaca! Zašto stvarno šećem ovuda? A ne onuda?… Ummm… Pali istina?

– Istina je jedino što pali, kaže čudovište – kaže ona.

– Pa dobro, čudovište, evo odgovora na prvo pitanje: Šećem ovuda da bih bio u društvu ove djevojke i da bi ona silom prilika na ovom udaljenom mjestu bila primorana svu svoju pažnju pokloniti meni. A ti mi svojim naglim izranjanjem kvariš posao, možda bih još dodao.

–        Odgovor je točan, odgovorilo bi čudovište razočarano. A zatim bi te pitalo drugo pitanje, koje glasi: Zašto želiš djevojčinu pažnju?

–        Nisam znao da čudovišta toliko vole njuškati po privatnom životu žrtava. Što ako ga moj odgovor povrijedi?

–        Teško je povrijediti čudovište. Odgovori.

–        Zato što bih želio spavati s tom nevinom djevojkom na koju si bacilo oko, o čudovište! A onda bih zbrisao u šumu.

–        Nema potrebe. Odgovor je točan. A sad dolazi treće, najteže pitanje. Ako odgovoriš na njega, čudovište će ti ispuniti želju. Pitanjе: Kako ćeš je navesti na to da spava s tobom?

–        Ha, ako stvarno uspijem smisliti kako ću je navesti na to, onda mi želju ne mora ni ispunjavavati. Na što bi nevina djevojka mogla pasti? Ahmmm… Pročitat ću joj jednu pjesmu… recimo.

–        Kakvu pjesmu?

Izvadim komad papira iz džepa i čitam:

               Nevinoj djevojci

               Poševi se sa mnom ili s nekim drugim

               Neka te netko raspakira

               Osjećaš i sama da ti je vrijeme već došlo

               Nemoj o tome previše intelektualizirati

               Ambalaža će ti se petrificirati

               Shvati da si jedna od nas lego kockica

               Natakni se na neku drugu priključi se nekom

               našem projektu

               Mnogo je mogućih permutacija

               Svaki čas gradimo novu kućicu

               Ljudi smo

               Pašemo si

 

Točan  odgovor – kaže ona i ljubi me. Nakon nekog vremena ležimo u travi, ispunjene želje.

–        Voliš li me? – pita me.

–        Zaroni. Pogodili smo se samo za tri pitanja – odgovaram i zaspim.

ДАВОР СЛАМНИГ

 

 

ЧУДОВИШТЕ

 

Одам на насипот покрај реката. Сонцето е пред мене, на место во кое вообичаено се наоѓа во пет часот. Од страна има некакво си зеленило, од десната најверојатно шума, а од левата ливада. Иако гледам пред себе, со аглите на  очите гледам река покрај ливадата. Сонцето се рефлектира од површината на водата, па реката станува портокалова. Од звуците се слуша пафтањето на птиците во шумата и чкрипењето на камењата со песокот под моите и нејзините нозе.

      Што би сторил ако сега од водата исплива огромно речно чудовиште?- ме прашува.

– Па… веројатно она што ќе го наложи ситуацијата. Се ќе зависи од типот на чудовиштето. Речните чудовишта не мораат да бидат априори непријателски расположени во однос на нас. Можеби тоа ќе каже добарден, па и јас би ќе речам добарден…

– Како да не. Чудовиштето ќе ти постави три прашања, ако на нив одговориш добро , ќе ти исполни желба, а ако некаде згрешиш ќе те изеде. А мене ќе ме одвлече во неговата подводна пештера.

– Зошто тогаш и ти нема да одговараш на прашањата кога се наоѓаш во небрано како мене?

– Глупости. Кај се видело нежна и наивна девојка како мене да разговара со чудовишта. Тоа е машка работа. Веќе се договоривме дека ти си најпаметниот а јас најубавата. И онака јас се потпирам на тебе и го оставам мојот живот во твои раце.

– Се плашам дека тоа е за мене преголема одговорност…

– Не се ваѓај. Се работи за архетипска ситуација. Ти си мојот заштитник.

– Леле, во што се вплеткав. Претпоставувам дека ако случајно шетам сам без тебе на ова место, чудовиштето ќе нема никаков мотив да исплива.

– Секако. И што ќе направиш?

– Ќе здувнам во шумата.

– А мене ќе ме оставиш на милост и немилост на чудовиштето? Свињо!

– Добро, се обидувам да одговорам на неговите прашања. А ако некаде погрешам, ќе здувнам во шумата. Ова не можеш да ми го забележиш.

– Хммм… Па што знам…

– Ајде измисли прашања. Ти ме стави во оваа каша. Ако не се извлечам од овие гомна, нема да можам да заспијам вечерва.

– Добро. Прво прашање. Зошто шеташ овде?

– Хммм, зошто шетам овде? Затоа што ја сакам природата… Веднаш би ме изело. Затоа што обожувам да одговарам на прашањето на чудовиштето под смртна закана во пет попладне… Ебаго! Зошто навистина шетам овде? А не на друго место?… Хммм… Пали вистината?

– Пали единствено вистината, вели чудовиштето – кажува таа.

– Добро, чудовиште, еве го одговорот на првото прашање:

Шетам овде за да бидам во друштво на оваа девојка, а таа според самиот факт на ова далечно место ќе биде принудена сето свое внимание да ми го пружи на мене. А ти со своето ненадејно испливување ми ја расипуваш работата, можеби ќе додадев.

– Одговорот е точен, ќе одговори чудовиштето разочарано. А потоа ќе те запраша второ: Зошто го посакуваш вниманието на девојката?

– Не знаев дека чудовиштата  толку многу сакаат да душкаат во приватниот живот на своите жртви. Што ако мојот одговор го повреди?

– Тешко ќе е да навредиш чудовиште. Одговори.

– Затоа што сакам да спијам со таа девица врз која си фрлил око, еј чудовиште! А потоа ќе здувнам во шумата.

– Нема потреба. Одговорот е точен. А сега доаѓа третото, најтешкото прашање. Ако го одговориш чудовиштето ќе ти ја исполни желбата. Прашањето: Како ќе ја натераш да легне со тебе?

– Ха, ако навистина смислам како да ја наведам на тоа тогаш не мора ниту желбата да ми ја исполни. На што би паднала девицата? Хммм… Ќе ѝ прочитам една песна.. Да кажеме.

– Каква песна?

– Ваѓам хартија од џебот и читам:

На девицата

        Плесни се со мене или со некој друг

        Некој нека те растресе

        И сама знаеш дека ти е време

        Немој за тоа премногу да интелектуализираш

        Ќе ти се петрифицира амбалажата

        Сфати дека си една од нас – лего коцка

        Надени се на некоја друга и приклучи се кон некој наш проект

        Можни се многу пермутации

        Секој миг градиме нова куќичка

        Луѓе сме

        Си одговараме

– Точен одговор – вели таа и ме бакнува.

– По некое време лежиме во тревата, исполнети желби.

– Ме сакаш? – ме прашува.

– Загњури. Се договоривме само за трите прашања – одговарам и заспивам.

____________

Bagić 2003: 14

Багиќ 2003: 14

BORIS GREGORIĆrođen 1961. u Sarajevu. Pisao kratke priče, eseje, teorijske tekstove, književne i filmske kritike, radio kao novinar. Godine 1991. odselio u Ameriku gdje se, uz ostalo, bavi slikarstvom, antikvitetima, digitalnom fotografijom i internetskom prodajom. Godine 2000. snimio dokumentarac Poslijеpodne s Chuckom Millerom. Objavio: Svako je slovo kurva (s K. Bagićem, 1988; nagrada „Goran za mlade pjesnike“), Teorijska gramatika (priče, 1989), Prvo lice tuge (priče, 1990) i Bestseler (roman, 1990).

БОРИС ГРЕГОРИЌ: роден е во Сараево 1961 г. Има напишано куси раскази, есеи, теориски текстови, книжевни и филмски критики, има работено како новинар. Во 1991 г. се иселил во Америка каде меѓудругото се занимава со сликарство, антиквитети, дигитална фотографија и интернет продажба. Во 2000 г. го снимил документарецот Попладне со Чак Милер (Poslijpodne s Chuckom Millerom). Ја објавил: Секоја буква е курва (Svako je slovo kurva со К. Багиќ, 1988; награда Горан за млади поети), Теориска граматика (Teorijska gramatika, раскази,1989), Прво лице на тагата (Prvo lice tuge, раскази, 1989), и Бестселер (Bestseler, роман, 1990).

 

 

Gdje je nestala deveta priča

 

– Mama  !

– Da?

– Gdje je nestala deveta priča?

– Jebem im sunce, pa u ovom gradu kradu priče.

– Glavno da smo živi i zdravi, a priča više ili manje, nije bitno. Napiši neku drugu. Neku pravu. Za Broadway[1].

 

  БОРИС ГРЕГОРИЌ

 

 

 

 

 

 

                        Каде исчезна деветтата приказна

 

– Мамо!

– Да?

– Каде исчезна деветата приказна?

– Баго, во градов крадат приказни.

–        Најважно е да сме живи и здрави, а за приказната помалку или  повеќе, не е битно. Напиши некоја друга. Некоја вистинска. За Бродвеј1.

________________

1. Се мисли на филмчето со лесна содржина “42-та Улица”, една слатка лимоунатка на другарот  С. Донен (…)

                               Staromodna izjava

 

Televizor. / Možda ćete pomisliti da sam staromodan, ali moje tijelo prođu žmarci kad čujem Star Spangled Banner, a iz srca mi se razlije neka toplina, dok gordo slušam zvuke naše himne. / Zubi Predsjednika USA 1. Šire se neodoljiv osmijeh.

________________

1. Zaokružite točan odgovor:

 

a)       to su zubi Jima Cartera!

b)      ne, nego su to zubi F. Marcosa!

c)       Jesi lud – to su zubi Richarda Nixona!

d)      Jok – to je Ronijevo zubalo!

___

Bagić 2003: 78

Багиќ 2003: 78

                               Старомодна изјава

Телевизор. / Можеби ќе помислите дека сум старомоден, но кога ќе слушнам за Стар Спанглед Банер ме полазуваат морници, а од срцето ми блика некаква жештина, додека гордо ги слушам звуците на нашата химна. / Забите на Претседателот на САД 1. Се шират во неодолива насмевка.

________

  1. 1.     Заокружете го точниот одговор:

a)       тоа се забите на Џим Картер!

b)      не, туку тоа се забите на Ф. Маркос!

c)       да не си луд!- тоа се забите на Ричард Никсон!

d)      Јок!- тоа е вилицата на Рони

 

 

 

Stanislav Habjan: rođen je 1957. u Zagrebu. Bavi se prozom, grafikom, dizajnom, multimedijskim performanceom. Godine 1983. s Borisom Greinerom osniva GREINER & KROPILAK MAILART OFFICE. Njihova praksa podjednako uključuje vlastitu autorsku proizvodnju (tiskani materijali, izložbe, akcije, nastupi uživo) grafičko i prostorno oblikovanje. Uz ostalo, tiskali su grafičke mape, organizirali izložbe slika, izrađivali plakate, oblikovali vizualni identitet institucija (Radio 101, klubovi Kulušić i Gjuro 2, knjižara Moderna vremena, galerija Otok…). Habjan je objavio dvije prozne knjige: Nemoguća varijanta (1984) i Interkonfidential (s B. Greinerom, 1999). Danas ima malu izdavačku kuću sa suprugom Anom Marijom Habjan pod nazivom Petikat.

Станислав Хабјан: роден е во 1957 г. во Загреб. Се занимава со проза, графика, дизајн и мултимедиски перформанс. Во 1983 г. заедно со Борис Грејнер (Boris Greiner) го основа GREINER & KROPILAK MAILART OFFICE. Нивната дејност истовремено вклучува сопствено авторско производство (печатени материјали, изложби, акции и настапи во живо) графичко и просторно обликување. Покрај другото имаат печатено графички мапи, организирале изложби на слики, изработувале плакати, обликувале визуелен идентитет на институции (Радио 101, клубовите Кулушиќ, Ѓуро 2, книжарницата Модерни времиња, галеријата Остров…). Хабјан има објавено две прозни книги: Невозможна варијанта (Nemoguća varijanta) 1984, и ИНТЕРКОНФИДЕНТИЈАЛ (Interkonfidential), (со Б. гренер,1999 г.). Денес со сопругата Ана Марија Хабјан има мала издавачка куќа со име Петти кат (Petikat)

LJUBAVNICE

 

Praktičnim malim vozilima, za slobodnih večeri, iz novijih dijelova grada u centar stižu ljubavnice. Dolaze same, već prirodom posla nikad u parovima i onako elegantne, vitke i raspoložene, unose u naša društva pozitivan efekt, entuzijazam i energiju. Sa ženama su ubrzo vrlo intimne i prisne, tu negdje i počinje njihova igra, element i umjetnost. Noću rijetko ostaju do kasno, posao im nikada ne strada zbog zanimanja, a kad ih ispratimo, njihov nam pogled još dugo poslije bridi u očima. Ponekad i nelijepe, ali savršeno iscrtane, izvlače iz svojih izražajnih lica maksimum; njihova strategija nije Blitzkrieg nego strategija krpelja.

One ranije osviještene posjeduju srednju stručnu spremu i rade na vrlo povoljnim mjestima. One koje studiraju čine to redovno i nikad predugo; u međuvremenu, raskidaju perspektivnu ljubavnu vezu i također nalaze izvanredna radna mjesta. To su rođene ljubavnice. Njihovi mali stanovi ugodni su i opremljeni; u slobodno vrijeme one se bave fotografijom, dizajnom, krojenjem, ali nikad poezijom. Zvučnu kulisu čine Jarre, Satie, Eno, ali nikad Strummer, Štulić ili Brecelj. Kuhaju izvrsno i tim je večerama nemoguće odoljeti; u seksu, njihova je moć bezgranična, čine to strpljivo, znalački i bez tragova.

Ljubavnice su vrlo postojane i lako podnose život; kapital emocija istodobno ulažu u nekoliko akcija, pa teško zapadaju u bankrot. Kao i svi umjetnici strahovito su tašte, teško odolijevaju samohvali i to je ono što je za njih opasno. Dogodi se da prilikom budućih promjena već sam glas o njima bude brži, a to je karta koja obara strategiju krpelja. Neke od njih tada produžuju dalje, odlaze na periferiju i tonu stepenicu niže. Nadarenije, međutim, vladaju osjećajem za vrijeme i priliku, pa se negdje oko tridesete sretno udaju. U trokutima sljedećih godina one i njihovi muževi čine jedine fiksne kutove.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

_________

Bagić 2003: 54

Багиќ 2003: 54

 

Љубовници (швалерки)

 

Со практични мали возила, кога имаат слободни вечери, од поновите делови на градот во центарот пристигнуваат љубовниците. Доаѓаат сами, поради природата на работата, никогаш во парови, да и онака елегантни, витки и расположени се внесуваат во нашите друштва со позитивен ефект, ентузијазам и енергија. Со жените набргу стануваат многу интимни и блиски, тука некаде и започнува нивната игра, едноставна и уметничка. Навечер поретко остануваат до доцна, работата никогаш не настрадува поради професијата а кога ќе ги испратиме, нивниот поглед уште долго ни ги боде очите. Некогаш и не се толку убави, ама се совршено нашминкани за да можат од своите изразни лица да извлечат максимум; нивната стратегија не е Блицкриг, туку стратегија на еден крлеж. Тие од нив што се порано освестени, имаат средна стручна подготовка и работат на многу добри места.

Тие што студираат го прават тоа редовно и никогаш предолго; а во меѓувреме раскинуваат со перспективната љубовна врска и исто така наоѓаат одлични работни места. Тие се родени љубовници. Нивните мали станови се удобни и опремени. Во слободно време тие се занимават со фотографија, дизајн, моделирање, но никогаш со поезија. Бекраундот на музиката им го чинат Жари, Сати, Ено, но никогаш Струмер, Штулиќ или Брецељ. Совршено готват и на нивните вечери е невозможно да се одолее;  во сексот нивната моќ е бескрајна, го прават со трпение, умешно и без траги.

Љубовниците се многу постојани и лесно го поднесуваат животот. Капиталот на емоциите истовремено го вложуват во неколку акции, затоа тешко запаѓат во банкрот. Како и сите уметници исклучително се суетни и тешко ја избегнуваат самофалбата. И токму тоа е за нив опасно. Се случува во текот на новите врски гласот за нив да биде побрз, а токму тоа е картата што ја урива стратегијата на крлежот. Тогаш некои од нив продолжуваат натаму, одат во периферијата и тонат неколку скалило надолу, станувајќи камењарки. Поталентираните, меѓутоа, владеат со чувството за време и пригода, па затоа околу триесеттата година среќно се мажат. Во годините што доаѓаат тие и нивните мажи прават брачни триаголници и ги претставуваат нивните точни агли.

Krešimir Mićanović (1968, Brčko). Pripovjedač, književnik, od 1995. znanstveni novak na Katedri za hrvatski standardni jezik zagrebačkoga Filozofskoga fakulteta gdje je i diplomirao. Obranio magistarski (Posvojnost u hrvatskome standardnom jeziku, 1999) i doktorski rad (Standardni jezik i problem komunikacijske kompetencije, 2004). Od 2006. docent na Katedri za hrvatski standardni jezik. Objavio knjigu Hrvatski s naglaskom: standard i jezični varijeteti, 2006. U suautorstvu s Ladom Badurinom i Ivanom Markovićem objavio je Hrvatski pravopis, Matice hrvatske 2007. godine.

Strah

       Posjedujem nutrinu o kojoj ništa nisam znao.

       Ne znam , što se ondje dešava.

     R. M. Rilke, Zapisci Maltea Lauridisa Briggea

Taj je događaj počeo posve svakidašnje, vjerojatno u četvrtak.

Trebalo je otići na cijepljenje. Ustao je ranije nego obično, a volio je dugo spavati. Oprao zube, čak se obukao ljepše nego inače, i otišao na cijepljenje. U autobusu je ljubazno ustupio mjesto do prozora ženi s djetetom. Nehajno je virkao preko ramena na novine koje je čitao poštar. Sve je bilo obično, osim što se potajno nadao da neće upasti u gužvu u ambulanti. Stoga je i ustao ranije. I stvarno, u čekaonici nije bilo nikoga. Ostavio je kaput na vješalici i tako ušao unutra. Medicinska sestra sasvim mu je uobičajeno ubrizgala cjepivo. Čak ga nije ni peckalo. On je prije toga zavrnuo rukav. Prvo je bio ponudio desnu, a potom je blaga sestra uzela njegovu lijevu ruku. Jedino je to bio mali nesporazum.

Taj dan, vjerojatno u četvrtak, dalje je uobičajeno protjecao. Sjeo je u kavanu i gledao ljude kako prolaze ulicom. Njihovo kretanje zamućivalo mu je prljavo staklo kroz koje je zurio. Nakon toga i ručak, pa večera u obližnjem restoranu. Posudio je taj dan od prijatelja dvadesetak maraka. Sa sigurnošću se može tvrditi da je bio kod svoje djevojke. Ona je to potvrdila, u potpunosti uvjerena u istintost svog iskaza. Naime, tu istu večer dobila je mjesečnicu, pa nisu vodili ljubav iako je on navaljivao. Upravo taj detalj po kojemu je uvjerena da je bila s njim te večeri, ispričala svojoj prijateljici. Inače, i prijateljica je dobro znala da je on znao ponekad navaljivati. Ona se nastavljala povjeravati svojoj prijateljici pa je rekla da je on zbog toga ispočetka bio ljut, a poslije joj je nježno stavio glavu na trbuh. Nakon posjeta vratio se u stan. Susjed do vrata izjavio je da ga je pozdravio s laku noć i da mu je tako i uzvraćeno.

Onda je pala noć slična prijašnjima, čak i astrolozima prilično nezanimljiva. Ovdje se sada javljaju nedoumice i nagađanja s početka priče. Tko može objasniti što se zbivalo te noći i idućeg dana do podne? Može se pretpostaviti da ga je obuzeo strah. Jer samo on tako teško pada na čovjeka, kao hladne i tupe stvari, i ponekad mu se jako teško oduprijeti.

On se promijenio preko noći, kako se samo ljudi znaju strašno promijeniti. Bojazan od cjepiva u vlastitu tijelu natjerala ga je, isprva panično, u bolnicu. Tamo je zaprepaštenim liječnicima naredio da mu odsijeku ruku. Ona blaga sestra od jučer pokušala ga je odvratiti jer je reakcija na unutarnjoj strani podlaktice bila više nego normalna. Zatim su pozvali nekog kirurga početnika.

Nije prošlo ni sat vremena, a on se opet vratio. Tražio je da mu odsijeku nogu. I tada je sve krenulo nepredviđeno, sve je izmaklo i zadnjoj mogućoj kontroli. Kada su mu odsjekli uho, lijevo pa desno, radosno je pomislio kako više nema klempave uši.

U početku dok je išao u bolnicu (ubrzo je nestalo panike), mučila ga je sporost i nezgrapnost pokreta. Smetali su mu i ljudi koji su htjeli pomoći. Jako su ga živcirali. А nakon toga, kao da se taj strašni napor pretvorio u silnu energiju zahvaljujući kojoj je jednostavno letio. Tako se osjećao sretan i lak. Izgledalo mu je kao da je kamen uzgurao na vrh i sada ovaj juri neometan drugom stranom brda. Kako sam se promijenio, gotovo preko noći, bio je sretan. Kada je došao zadnji put u bolnicu, nisu više imali što odrezati. Jednostavno ga više nisu vidjeli.

 

 

___________

Bagić 2003: 115

Na slici: stara mlinica u Vevčanima, još uvijek radi. Snimio Želimir Ciglar
Крешимир Миќановиќ (1968 г., Брчко). Раскажувач, писател, од 1995 г. е демонстратор на катедрата за хрватски стандарден јазик на Загребскиот Филозофски факултет каде и дипломирал. Има одбрането магистарски труд ( Посвојноста во хравтскиот стандарден јазик, 1999) и докторска дизартација (Стандардниот јазик и проблемот на комуникациската компетенција, 2004). Од 2006 г. е доцент на Катедрата за хрватски стандарден јазик. Ја објавил книгата “ Хрватски со акцент: Стандардот и јазичните вариетети, 2006 г. во кооавторство со Лада Бадурина и Иван Марковиќ објавил Храватски правопис, Матица Хрватска 2007 г.

Страв

Поседувам внатрешност за која не знаев ништо.
Не знам што таму се случува.

 Р.М.Рилке, Записки на Малте Лауридис Бриге

Овој настан започна сосема секојдневно најверојатно во четврток.
Требаше да се оди на вакцинирање. Станал порано од вообичаено, а сакаше долго да спие. Ги измил забите, па дури се облекол и поубаво од вообичаеното, и отиде на вакцинирање. Во автобусот љубезно ѝ отстапи место до прозорецот на една жена со дете. Патем ѕиркаше преку раме во весникот што го читаше поштарот. Се беше како и обично, само што тајно се надеваше дека нема да влета во гужва во амбулантата, па затоа и стана порано. И навистина, во чекалната немаше никој. Го остави капутот на закачалката и влезе внатре. Медицинската сестра сосема вообичаено му ја инјектираше вакцината, дури не го ни пецна. Пред тоа тој го засука ракавот. Најнапред ја подаде десната, а потоа милата сестра ја зеде неговата лева рака.Единствено тоа беше малото недоразбирање.
Овој ден, најверојатно четврток, натаму минуваше вообичаено. Седна во кафеана и ги гледаше луѓето како минуваат по улицата. Нивното движење ,му беше заматено од валканото стакло низ кое се џареше. Потоа следеше ручек па вечера во блискиот ресторан. Тој ден зема на заем од пријателите дваесет марки. Со сигурност може да се каже дека бил кај својата девојка,а таа го потврдила тоа сосема уверена во вистинитоста на својот исказ. Имено истата таа вечер таа доби месечен циклус и не водеа љувов иако тој бараше.Токму тој детаљ според кој беше уверена дека ја минала таа вечер со него ѝ го раскажа на својата пријателка,инаку и пријателката добро знае дека тој понекогаш знае да додева. Она продолжуваше да ѝ се доверува на својата пријателка, па кажа дека на почетокот бил налутен, а потоа нежно ѝ ја ставил главата на стомакот. По посетата тој се вратил во станот. Најблискиот сосед изјавил дека го поздравил со лека ноќ и истиот поздрав му бил вратен.
Тогаш дошла ноќта слична на претходните, дури неинтересна и за астролозите. Е овде сега се јавуваат недоразбирања и претпоставување, од почетокот на приказната. Кој може да објасни што се случувало таа ноќ и следниот ден до попладне? Може да се претпостави дека го опфатил страв. Бидејќи само стравот толку тешко му паѓа на човека,како студен и тап предмет, а понекогаш е тешко да му се спротиставиш.

Тој се измени преку ноќ, онака како што само луѓето знаат исклучително да се изменат. Стравот од вакцината во сопственото тело го натерал испаничено да оди во болница.Таму на запрепастените лекари им нареди да му ја исечат раката. Онаа милана сестра од вчера се обиде да го одврати оти реакцијата на внатрешната страна од подлактицата била повеќе од нормална. Потоа викнале некој хирург почетник.
Не поминало ни еден саат, тој пак се повратил. Барал да му ја исечат ногата.И тогаш се тргна непредвидено, сѐ излезе од секоја  можна контрола. Кога му го исекоа увото, левото па десното, со радост помислил како веќе нема клемпави уши.
На почеток додека одеше в болницата (набрзо паниката исчезна), го мачеше спороста и несмасноста на движењата. Му пречеа луѓето што сакаа да му помогнат. Многу го нервираа. А потоа кога тој огромен напор  се претвори во силна енергија тој едноставно леташе. Се чувствуваше среќен и лесен. Му се чинеше како да го истуркал каменот на врв, па тој без пречки лета надругата страна на брдото.Колку се изменив, речиси преку ноќ,беше среќен. Кога последен пат дојде в болница,веќе немаше што да му исечат. Едноставно повеќе не го гледаа.

 

 

HRVАTSKА KLАPSKА PJESMА

 

BLАGO ONOM TKO TE LJUBI

Klapa Luka, Ploče,

tekst Vojislav Vojso Mataga,

glazba Ivica Kaleb

Vojislav Mataga profesor je hrvatskog jezika i književnosti, doktorirao je s tezom o ideologiji i kritici, piše znanstvene radove, eseje, filozofske rasprave, pjesme, a kada piše dijalektalnu poeziju nadijeva si nadimak iz mladosti – Vojso. Radio je kao bibliotekar u Knjižnici Vladimira Nazora u Zagrebu. Sada je umirovljen. Pjesma „Blažen onaj ko te jubi“ napisana je štokavskom ikavicom, dijalektom pločanskoga, neretljanskoga kraja i vrlo je popularna u klapskim izvedbama.

 

 

 

Blago onom ko te ljubi

 

Blago onom ko te ljubi

posrid lica uvr čela.

Blago onom ko te traži

nasrid poja u tišini.

Blago onom ko te zove

iz blizine iz daleka.

Blago onom tko te gleda

sučelice svome licu.

Blago onom ko te ljubi

posrid lica uvr čela.

Blago onom ko te čuva

u dnu srca na vr usta.

Blago onom ko te sanja

usrid noći, usvit dana.

Blago onom ko te čuva

u dnu srca na vr usta.

ХРВАТСКА КЛАПСКА ПЕСНА

(БЛАЗЕ СИ МУ НА ОНОЈ ШТО ТЕ ЉУБИ) БЛАЗЕ НА ОНОЈ ШО ТЕ ЉУБИ

Клапа Лука,Плоче

текст Воислав Војсо Матага

музика Ивица Калеб

Воислав Матага е професор по хрватски јазик и литература, докторирал со теза за идеологијата и критиката, пишува научни трудови, есеи, филозофски, песни а кога пишува дијалектна поезија го употребува прекарот од младоста Војсо, работи како библиотекар во Библиотеката Владимир Назор во Загреб. Песната „Блазе си му на оној шо те љуби“ напишана е на штокавска икавица, дијалектот на Плоче, неретвански крај и е многу популарна кај клапските изведби.

Блазе на оној шо те  љуби

 

Блазе на оној шо те љуби

у сред лице, на вро на челото.

Блазе оној шо те траже

у сред поле у тишина.

Блазе оној шо те вика

од блиско и од далеко.

Блазе оној шо те гледа

спроти  својто лице.

Блазе оној шо те љуби

у сред лице, на вро на челото.

Блазе оној шо те пазе

у дното на срцето, на вро на устата.

Блазе оној шо те сонува

сред ноќ, дур зазоре ден.

Блазе оној кој те пазе

у дното на срцето, на вро на устата.

(Препеал на говорот на Чешиново, Кочани Сашко Илиев)

 

 

 

 

 

VILO MOJА (I. Badurina – V. Juretić)

Skoro saki put
kad se mi pogjedamo
ti i ne odzdraviš
ko da se ne poznamo

A da mi te sebi zvat
kad ćeš zaspat
prv o sna da ti rečen
da volin te još

Vilo moja
ti si moj san, ti si moj san
a lagje bilo bi da si tuja mi
da te ne poznan, da te ne znan.

 

 

 

Вило моја

 

Скоро секојпат

коа ќе се видеме

ти дури не ме ни поздравуваш,

како  да не се знаеме,

а да те викнам кај мене

коа ќе заспиеш, у првио  сон да ти кажам:

дека уште те сакам, уште те сакам .

Вило моја, ти си мој сон, ти си мој сон.

полесно ќе биде да си туѓа,

да не те познавам, да не те знам

(Препеал на говорот на Чешиново, Кочани Сашко Илиев)

Nives Opačić, Ključ u vodi, Vijenac, listopad 2010.

Naslov može sugerirati kako mi je ključ pao u vodu, no bi li to bila iole zanimljiva tema? U vodu mi može pasti štošta, pa što s tim? Naravno, ništa, no ključ je s vodom ipak drukčije i dublje povezan nego, recimo, šalica ili vilica (nož je već nešto drugo, barem u dobroj poljskoj kinematografiji). Ključ  nam znači u prvom redu metalnu napravu za otvaranje i zatvaranje brava, pa sa sobom vučemo svu silu ključeva: od kuće, vikendice, garaže, auta, raznih pretinaca u pisaćem stolu, blagajne (kasete s dokumentima i nešto novca), kovčega itd. Pravi majstor nikamo ne ide bez alata, a komplet ključeva za pričvršćivanje, zavrtanje i odvrtanje uvijek mu je pri ruci (kao i francuski ključ, naravno). Bilo bi nepravedno spominjati alate, a ne i insignije nebeskog vratara sv. Petra, koji nikamo ne ide bez ključa, kao ni papa bez svoja dva (službena). A kakva bi to zaštitnica kućanskih poslova bila bez svežnja ključeva, pa ih tako sv. Marta ima uvijek o pojasu. Dok sam još (uglavnom neuspješno) klimprala po klaviru, drugovala sam s violinskim i basovskim ključem, no brzo sam se priklonila frazeologiji, u kojoj je ključ također ostavio traga: biti pod ključem (biti zatvoren, dobro čuvan, u zatvoru); dobiti ključ u ruke (zapravo vlast nad kim /  čim), premda se formula preselila i u građevinarstvo (useliti se u potpuno opremljen stan); staviti ključ u bravu (doći pod stečaj, prestati raditi); otvoriti nešto zlatnim ključem (dokopati se čega mitom); predati komu ključeve od čega (staviti komu što na raspolaganje); zatvoriti se sa sedam ključeva (ne odati svoje mišljenje, držati ga strogo za sebe). U zapadnoj Bosni na okuci rijeke Sane leži mjesto koje se zove Ključ. Za ime svakoga lokaliteta postoji dublji (skriveniji) razlog, pa tako i ovaj. Malo strpljenja, doći ćemo i do njega. Nekoć su se u Jugoslaviji stvari najčlešće rješavale po republičkom (ako ne već po nacionalnom) ključu, a ključ je i ona spasonosna formula za čitanje i razumijevanje šifriranog teksta (što je danas već i „obični“ književni). I kuća može biti na ključ (to je kuća sa dva krila koja su pod pravim kutom), kao što i ptice mogu letjeti u ključu (u obliku ključa).

Ključ se stavlja u ključanicu ili bravu (koja je znala biti prozor u svijet neslućenih spoznaja). Kroz nju se obično viri, gleda krišom, što se ne smatra baš pristojnim. Više volim taj starinski spoj ključa i brave nego one moderne kartice, koje me tjeraju da se znojim pred vratima hotelskih soba dok u procijep guram takvu karticu čas s ove, čas s one strane, a vrata i dalje ostaju zatvorena. Da im i kažem: Sezame otvori se! – učinak bi bio isti. Današnja hotelska vrata imuna su na bajke. Ona razumiju samo (meni poprilično skrivenu) elektroniku. A sada zaronimo malo u povijest riječi ključ! Prvotno mu je značenje savinut predmet, što je mogla biti i neka kuka (a znalci kojima nijedna brava ne može odoljeti pravili su šperhakle, njem. Sperrhaken), jer čemu nositi svu silu ključeva kad pravi majstor svaku bravu nasilno otvara samo jednim (ali vrijednim)?! Taj otpirač ne poznaje ni zapreke ni granice, pa se u Turskoj i u zemljama koje su pod njom stoljećima stenjale zove kalauz (ili kalavuz, tu. kilavuz). Prešao je i u prezime (Kalauz), koje se čuje i kod nas, no ne mora značiti da su nositelji toga prezimena bili baš obijači brava, jer kalauz znači i vodič, putovođa, pokazivač puta, peljar, pa se ti prezimenjaci vjerojatno radije priklanjaju ovoj poštenoj i korisnoj djelatnosti. Prasl. kl’učь značio je najprije zakrivljen komad drveta, neki rigl (njem. Riegel), koji se stavljao u zakovice između dovratka i vrata i koji je, kao i ključ, tek kasnije postao željezni, pa je dobio i razna imena: zasun, kračun, reza, mandal, od čega su nastali i glagoli zakračunati, zamandaliti i sl. Srodnu riječ k’luka pratimo preko grč. kleis, lat. clavis, svnjem. sluzzil, njem Schlüssel, do ključa u istom značenju. (…)

Cijela pričao vodi i ključu sinula mi je nedavno u Sv. Naumu na Ohridskom jezeru. Za „otvaranje očiju“ zaslužna je, naravno, i svetica kojoj su oči glavna preokupacija – sv. Petka. Njezina se crkva nalazi uvijek uz vodu. Gledajući freske iz života sv. Nauma, na nekima se vidjelo kako je liječio bolesnike (poglavito duševne), jer se zna da je bio (i) liječnik.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Нивес Опачиќ, Клучот во водата Вијенац, октомври 2010 г.

Насловот може да сугерира дека клучот ми паднал во вода; но дали тоа ќе биде барем малку интересна тема? Во вода може да ми падне сешто, па што со тоа? Се разбира ништо,но клучот со водата сепак поинаку и подлабоко е поврзан од, да речеме, шоличка или вилица (ножот е нешто друго, барем во добрата полска кинематографија). Клуч. Нам ни значи пред сè метална направа за отворање и затворање на брави, па затоа со себеси тегнеме купишта клучеви: од дома, викендица, гаража, автомобил, разни фиокички од масата за пишување, од благајната (касети со документи и малку пари), од ковчегот итн. Вистинскиот мајстор никаде не тргнува без алат, а комплетот од клучеви за отворање, затворање секогаш му е при рака (нормално и францускиот клуч ). Ќе е неправедно да ги споменеме алатите, а да не ги спомнеме инсигниите на портирот на небеските порти Св.Петар, кој никаде не оди без клучот како што и папата секаде оди со своите два (службени) клуча. А каква заштитничка на домашните работи ќе биде некоја без врзалка со клучеви, токму затоа Св. Марта секогаш врзалката со клучеви ја носи на појасот. Додека сè уште (главно неуспешно) штракав по клавирот, се дружев со виолинскиот и бас-клучот, но набргу потоа се фатив со фразеологијата, каде  поимот клуч исто така има оставено трага: да се биде под клуч (да се биде затворен, добро чуван во затвор); да добиеш клуч в раце (всушност власт над некого/ над нешто), иако формулата се преселила во градежништвото (да се вселиш во целосно наместен стан); да се стави клуч во бравата (да се падне под стечај, да се престане со работа); да се отвори нешто со златен клуч (да се дојде до нешто преку мито); да му се дадат некому клучеви од нешто (да се стави некому нешто на располагање); да се затвори со 7 клучеви (да не го споделиш своето мислење, да го држиш само за себе). Во западна Босна на свиокот на реката Сана сместено е градче што се вика Клуч. За името на секоја месност постои подлабока (сокриена) причина, па така и за оваа.Малку трпение ќе дојдеме и до тоа.

Порано во Југославија работите најчесто се решаваа според републички (ако не по национален) клуч, а клучот  е и онаа спасоносна формула за читање и разбирање на шифрираниот текст (каков што денес е и текстот на „вообичаениот“ литературен јазик). И куќата може да биде на клуч (тоа е куќа со две крила поставени под прав агол), како што и птиците можат да летаат во клуч (во облик на клуч).

        Клучот се става во клучалката или бравата (која можеше да биде прозорец кон светот на неочекувани спознајби). Низ клучалката обично се ѕирка, се гледа кришно, што не се смета сосема пристојно. Повеќе ми се допаѓа старата врска меѓу клучот и бравата, место оние модерни картички кои ме тераат да се потам пред вратите на хотелските соби додека во вдлабнатината ја пикам таквата картичката де од оваа де од онаа страна, а вратата сеуште останува затворена. И да и кажам на вратата: Сезаме отвори се! – резултатот ќе биде ист. Денешните хотелски врати се имуни на бајки. Тие ја разбираат само (за мене ,мошне таинствената) електроника.

А сега да се нурнеме малку во историјата на зборот клуч. Првично значење му е свиткан предмет, што може да биде и некаква кука (а умешните на кои ниту една брава неможеше да им одолее правеа шперхакле, германски Sperrhaken), оти зошто да се носитолкаво купче на клучеви кога вистинскиот мајтор секоја брава со сила ја отвора само со еден (но вреден) клуч?! Тој ваквиот отворач не познава ниту пречки ниту граници па во Турција и земјите што стекнале под нејзина управа со векови овој клуч го викале калауз (или Калавуз т.е. килавуз). Постои и презиме (Калауз), што се слуша и кај нас што не мора да означува дека носителите на тоа презиме биле пробивачи на брави, оти калауз значи и водич на патот, патоказ, навигатор, па носителите на ова презиме веројатно порадо сакаат да ѝ припаѓаат на оваа чесна и корисна дејност. Прасл. kl’učь најнапред значело свиткано парче дрво, некаков круг (герм. Riegel), што се става во шарките меѓу касата и вратата и кој, како и клучот, дури подоцна станал од железо, па се здобил со различни именувања: Засун, крачун,  реза, мандал, од што се настанати и глаголите закрачунати, замандалити и сл. Сродниот збор k’luka го следиме преку грчк. kleis, лат. clavis, северно герм. sluzzil, герм. Schlüssel, до клуч со исто значење. (…)

Целата приказна за водата и клучот ми падна на ум кога неодамна бев во манастирот Св. Наум на Охридското Езеро. Очите ми ги отвори се разбира и светицата на која очите и се главна преокупација – Св. Петка. Нејзината црква се наоѓа секогаш покрај вода. Гледајќи ги фреските од животот на Св. Наум, на некои се гледаше како ги лечи болните (главно душевните), оти се знае дека бил (и) лекар.

Pavao Pavličić, More nije voda, Vijenac, 9. rujna 2010.

Cijelu školsku godinu pokušavaju nastavnici djecu naučiti nešto hrvatskoga, ali djeca su lijena, pa ta poduka i ne ide baš najbolje. A onda dođe ljeto, i djeca o svom jeziku nauče više nego što bi im mogla utuviti ikoja učiteljica.

Dakako, to se događa u igri: u malim mjestima uz more skupa provode vrijeme klinci koji ondje žive cijelu godinu i klinci koji onamo dođu na ljetovanje. Oni su jedni drugima nastavnici hrvatskoga, a obuka teče od jutra do mraka.

Jer, najprije otkrivaju da su jedni izuli cipele, a drugi postole, onda da jedni šutiraju balun, a drugi loptu, a napokon da jedni pucaju na gol a drugi na branku. Onda prijeđu na bičve i čarape, gaće i mudante, paradajz i pomidor, žemlje i bublice. I, oko svega se lako sporazumiju, pa sa zadovoljstvom razmjenjuju termine i zbog novousvojenih riječi sami sebi izgledaju kao svjetski ljudi.

Samo u jednoj stvari ne mogu se složiti: što je zapravo more? I doista, malim Dalmatincima koža se ježi kad došljaci obećavaju da će s one tamo stijene skočiti u vodu. A mali kontinentalci ne mugu se čudom načuditi zašto njihovi domaćini kažu da im more ulazi u masku. Koliko god da možda i ne znaju o čemu je točno riječ, djeca jasno slute da je u pitanju neka velika i ozbiljna razlika, koja zacijelo i nije samo jezična.

Za ljude s kopna more se naime sastoji od vode, koja je jednaka kao u rijeci ili jezeru, samo s tom razlikom što je plava i slana. (…)

Za Dalmatince, stvari stoje posve drukčije. Za njih je more uvijek more, bez obzira na količinu, kao što je i voda uvijek voda, također bez obzira na količinu. (…)

Ukratko, u Dalmaciji se o moru i o vodi prosuđuje sa stanovišta čovjeka, odnosno onoga što je njemu potrebno za život: voda je ona dragocjena tekućina bez koje ne može biti ni ljudskoga naselja ni bilo kakva ozbiljna opstanka. (…)

Hrvatska specifičnost leži u tome što se naša zemlja sastoji od dvije polovice: one u kojoj je more voda i one u kojoj nije. Uzaludno bi bilo nagađati što je od toga dvoga bolje, jer oboje ima smisla: razumno je u Dalmaciji razlikovati more od vode, i logično je na koninentu tu razliku odnemariti. To su dvije cjelovite i potpune kulture, a stvar je samo u tome da su se one dodirnule i izmiješale u istom narodu, kao što su se izmiješala i ona djeca na plaži.

Tako se pokazuje da su more i voda zapravo simboli. (…)

Upravo to znače i one dvije polovice Hrvatske koje se između sebe toliko razlikuju. Ona vodena polovica vezana je za zemlju, za prastare slavenske tradicije, za sigurnost domaćih relacija. Morska polovica otvorena je prema daljinama, prema nepoznatim zemljama, prema drugim jezicima i drugim iskustvima. Vodena Hrvatska uvijek je u opasnosti da postane provincijalna i zatucana, morska Hrvatska uvijek je u opasnosti da se utopi u svijetu i njegovim izazovima.

(…)

Upravo to slute ona djeca što se skupa igraju, pa zato zdušno upijaju nepoznate riječi. Djeca slute da se moraju dobro upoznati, jer će im to osigurati budućnost. Ona shvaćaju da se na svijetu ne može ni bez mora ni bez vode, i da bi bilo glupo ikoje od toga dvoga zanemariti.

A slute možda i to da postoji i nešto što je mješavina mora i vode, a zove se boćata voda. Ona je dobra za zalijevanje i u njoj rastu najbolje ribe, kao što to pokazuje ušće Cetine, Vrulja ili delta Neretve. Sjajno bi bilo kad bi Hrvatska bila i more i voda i boćata voda.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Павао Павличиќ

Морето не е вода

Целата учебна година наставниците се обидуваат да ги научат по нешто од хрватскиот јазик, но децата се мрзливи, па таа ука не оди баш најдобро. А потоа доаѓа летото, та децата за својот јазик научуваат повеќе одколку што би можела да им пикне в глава секоја учителка.

Се разбира, тоа се случува при играњето: во мали места покрај морето времето заедно го минуваат дечурланата што живее таму цела година и дечурланата што таму доаѓа на летување. Тие едни со други си се наставници по хрватски јазик, а обуката си врви од утро до мрак.

Оти, најнапред откриваат дека едните ги имаат соблечено чевлите, а другите клепаците; дека едните шутираат крпењача, а другите топка; а на крајот  едните пукаат на гол, а другите на греда. Тогаш преоѓаат на бечви и гаќи и пантоломи, патлиџани и френки, земички и момички, но за сè лесно се разбираат па со задоволство си ги разменуваат термините и поради ново прифатените зборови самите себеси се чинат како светски луѓе.

Само во една работа не можат да се сложат: што поточно е море? И навистина, на малите далматинци кожата им се костреши кога дојденците ветуваат дека од онаа онде карпа ќе скокнат во вода. А малите континенталци не можат да се изначудат зошто нивните домаќини велат дека морето им влегува во сурат. Колку и да не знаат за што точно станува збор, децата јасно насетуваат дека се работи за некоја голема и важна разлика која не е само јазична. За луѓето од копното, морето имено се состои од вода, еднаква како во реките или езерата, со единствена разлика што морската вода е сина и солена.

За далматинците, работите стојат сосема поинаку. За нив морето е секогаш море, без оглед на количевството, како водата што е секогаш вода без оглед на количевството.

Накусо, во Далмација за морето и водата се суди од човечка гледна точка, односно од она што нему му е потребно за живот: водата е онаа драгоцена течност без која не може да постои ниту човечка населба ниту каков и да било сериозен опстанок.

Хрватската посебност лежи во тоа што нашата земја се состои од две половини: онаа во која морето е вода и онаа во која не е. Залудно ќе биде да се погодува што од двете е подобро, бидејќи и двете имаат смисла: разумно е во Далмација да се разликува морето од водата, а логочно е на континентот оваа разлика да се запоставува. Тоа се две целосни и заокружени култури, а се работи само за тоа дека тие се измешале и се сплотиле во ист народ, како што се имаат измешано и децата од плажата.

На таков начин се покажува дека морето и водата се всушност симболи. Токму тоа значат и оние две половини на Хрватска кои меѓусебе се толку многу различни.

Водената половина е сврзана со почвата со прастарите словенски традиции со сигурноста на домашните односи. Морската половина е отворена кон далечините, кон непознатите земји, кон другите јазици и другите искуства. Водената Хрватска постојано се наоѓа под закана да стане провинциска и закоравена, додека морската Хрватска секогаш се наоѓа во опасност да се стопи во светот и во неговите предизвици.

А токму тоа го насетуваат оние деца што си играат заедно, та затоа со душа ги впиваат непознатите зборови. Децата насетуваат дека треба добро да се запознаат, оти тоа ќе им осигури иднина. Тие сфаќаат дека на светот не се може ниту без море ниту без вода и дека ќе биде глупо едно од двете да се занемари.

Насетуваат и дека можеби постои нешто што е мешавина од море и вода и се вика мешана вода. Таа е добра за наводнување и во неа живеат најдобрите риби како што покажуваат устието на Дрим кај Струга, изворите на Дрим кај манастирот Св. Наум или устието на Вардар во Белото море. Прекрасно ќе биде кога Македонија (Хрватска) би била и море и вода и мешана вода.

 

 

 

 

Arijana Čulina, „Bolje se rodit bez sriće, nego bez one stvari“
Lakše je dilit savjete nego pamet – više ih ima
Pitaju me ljudi da im dam tu i tamo pokoji savjet. Ti si iskusna, govore. A znate šta je iskustvo? To je ono šta dobijete kad ne dobijete ono šta želite.
Ali zajebano je šta to iskustvo uvik dolazi nakon razočaranja. Nemaš ga kad si mlad i kad bi ti tribalo, a dođe u starosti kad ga više nemaš di primjenjivat.
Čovik lako drugima dili savjete, a istima teško može sebi pomoć. Lako je bit pametan za drugoga. Ja sam ih dilila šakom i kapom dok nisam zagazila u govna života i da sam ih se držala, izbjegla bi i predvidila brojne pizdarije koje su mi se u međuvremenu izdogađale. Čovik kojem se osmjehne srića zaboravlja na savjete i umisto da sluša razum, prepušta se bezumnoj srići, a tek kad mu ona okrene leđa, vraća se savjetima, a i razumu, ako ga ima. Da sam ja pročitala sve svoje savjete prije nego san krenila vatat sriću za bradu, ne bi se spotakla i tako duboko zagazila u govna života. Uvatila san ja malo brade, ali kozje, koza mi utekla, a samo dlaka njezine brade u šaci ostala. Sad pročitan pokoji put pokoji svoj savjet i mislin se: „A pametne žene, jebate, kako sve zna.”

Onda pogledan sebe i svoj život i ne mogu se načudit koliko san glupa. A znate šta čovika najviše zajebe u životu? Emocija. A šta bi ja bila pametna da nisan emotivna, a emotivna san za popizdit, i pametna san za popizdit, i glupa san za popizdit. Pametna san zato šta znan da velike emocije donose veliko razočaranje, glupa san zato šta se usprkos pameti prepuštam emocijama, a emotivna san zato šta san glupa. Dakle, kako vidite, očito je da sebi ne mogu dat nikakav savjet, ali vama mogu ispričat kako je bolje imat sriće nego dobar savjet, mogu  van ispričat kako san vatala sriću za bradu i zaključila kako se bolje rodit bez one stvari nego bez sriće, mogu vam ispričat kako sam to još dublje zaglavila u govna života i ponešto vam predložit kako i vi ne bi u njima zaplivali. A ako u njih ipak upadnete, morate bit svjesni da, ako sami sebe ne iščupate, drugi će vas s radošću još dublje u njih gurnit. Možda ne iz zloće, već iz čistog sporta i zadovoljstva koje čoviku pruža tuđe propadanje. Tuđa srića nije zabavna, eto, možda samo zato. Čovik gledajuć tuđi pad raste u vlastitim očima. Pošto san lajava, ne mogu izdržat i sve ću vam ispričat, sve, a pogotovo zato šta su se i muškarci počeli interesirat za moj život i savjete, i to, kako kažu, ne zbog sebe, nego svojih žena. Ali ne laje pas zbog sela, znam ja to. Mačomeni kupe ka fol ženi knjigu mojih savjeta za rođendan, pa je sami kradomice čitaju u zahodu. A onda mi profondo glasom kažu: – A šta je, Goge,
jebate, oš ti meni spizdit ženu i brak, jel, a?

– A to spizdit znači osvijestit. A ja im svima kažem da nema straja i ponavljan da nikom ne mogu solit pamet niti dilit savjete ka konfete, ali možda nekim ženama mogu malo olakšat situaciju, dileme, pokazat da uglavnom dilimo iste probleme i da nam je namijenjena slična sudbina. Pitanje je samo ko je svoju sudbinu i kako, kojom snagom vitra, uspija preusmjerit ka jarbol na brodu. I ma koliko mi sudbinu preusmjeravali, ona nas neće mimoić ka ni vitar, samo je pitanje s koje će strane puhnit i kojom jačinom, da se na kraju brod ne privrne. Ja još nekako držim kormilo i održavam se na vodi zvanoj život, valovitoj, ali možda zato i interesantnoj. Jer, čuj, nije dobro da ti je život ravna voda, ali nije dobro ni da su preveliki valovi, da se ne utopiš. Zato je dobro talasat malo tamo, malo vamo, dok brod ne uplovi u mirnu luku iz koje opet mora kad-tad povremeno isplovit, da ne istrune, ka i čovik. Zato ću svoja iskustva podilit sa vama da vidite da niste sami u kaseti brokava zvanoj pasji, oprostite, ženski život.

_________

Čulina 2003

Аријана Чулина

,,Полесно е да делиш совети отколку памет- повеќе ги има

Ме прашуваат луѓето да им дадам по некој совет. Ти си искусна, велат. А знаете ли што е искуство? Тоа е она што го добивате кога нема да го постигнете тоа што го сакате. Али заебано е што тоа искуство секогаш доаѓа после разочарување. Го немаш кога си млад и кога ти треба, а доаѓа на старост кога немаш каде да го примениш. Човек лесно дели совети на другите, а со истите тешко може да си помогне себеси. Лесно е да бидеш паметен за некој друг. Јас имам делено совети ко ништо, додека не згазнав во гнасотиите на животот и да се придржував до нив, би избегнала и би предвидила голем број заебанции коа ми се случуваа во меѓувреме. Човекот на кој што ќе му се насмевне среќата заборава на советите и наместо да го послуша разумот, несвесно се препушта на среќата и дури кога таа ќе му го заврти грбот, се навратува на советите, па и на разумот, ако го има. Да си ги прочитав јас сите мои совети пред да се залетам да ја зграпчам среќата за брада, немаше да се сопнам и така длабоко да западнам во гнасотиите на животот. Фатив јас малку од брадата, ама козја, козата ми избега, а во рака ми остана само малку од нејзината брада. Сега си читам по некој мој совет и си мислам: „А паметните жени, како сè знаат“. Тогаш се погледнувам себеси и својот живот и не можам да си се изначудам колку сум глупава.

А знаете што најмногу го заебува човек во животот? Емоцијата. А колку би била паметна кога не би била емотивна, а емотивна сум да полудиш, и паметна сум да полудиш и глупава сум да полудиш. Паметна сум затоа што знам дека големите емоции носат и големо разочарување, глупава сум затоа што и покрај паметот се препуштам на емоциите, а емотивна сум затоа што сум глупава. Така да, како што гледате, очигледно самата на себе не можам да си дадам никаков совет, ама на вас можам да ви раскажам колку е подобро да имаш среќа отколку добар совет, можам да ви раскажам како ја фаќав среќата за брада, и како заклучив дека е подобро да се родиш без оние работи него без среќа, можам да ви раскажам уште колку подлабоко заглавив во гнасотиите на животот и по нешто да ви предложам како и вие да не заглавите во нив. А ако сепак заглавите во нив, мора да бидете свесни дека ако сами себе не си ископате дупка друг со задоволство уште подлабоко ќе ве турне во неа. Можеби не од злоба, туку чисто рекреативно и од задоволство кое на човека му го пружа туѓото пропаѓање. Туѓата среќа не е забавна, ете може баш и затоа. Човек гледајќи го туѓото пропаѓање расте во своите очи.

Затоа што сум дрдорка, не можам да издржам и сè ќе ви раскажам, сè, а особено затоа што и мажите почнаа да се интересираат за мојот живот и советите, и тоа, како велат- не поради себе туку поради своите жени. Но, не лае кучето поради селото, го знам јас тоа. Мачомените ќе ја купат за роденден на својата жена мојата книга со совети, па и самите кришум ја читаат во тоалетот. И потоа со остар глас ми велат: Што е Гога, сакаш да ми ги уништиш жената и бракот, нели?- а тоа уништиш значи освестиш. А јас на сите им велам да не берат гајле и повторувам дека на никој не можам да солам памет ниту да делам совети како конфети, но можеби можам на некој жени малку да им олеснам ситуација, дилема, да им покажам дека воглавно делиме исти проблеми и дека нам ни е наменета иста судбина. Прашањето е само кој како се снаоѓа со својата судбина, со која снага ја турка, успева да ја пренасочи како јарбол на брод. И колку и да ја пренасочуваме судбината, таа нас нема да може да не одмине како ветар, прашање е само од која страна ќе удри и со која сила, на крајот да не се преврти бродот. Јас сè уште некако успевам да го држам кормилото и се одржувам на водата наречена живот, побрановиден, но можеби и затоа поинтересен. Затоа што, не е добро животот да ти биде мирна вода, но не е ни добро да имаш преголеми бранови, да не се потопиш. Затоа е добро да се нишаш таму-ваму, додека бродот не заплови на мирното пристаниште од кое ќе мора кога-тогаш привремено да исплови, да не загине, како и човек. Затоа своите искуства ќе ги споделам со вас да видите дека не сте сами во овој измешан свет наречен кучешки, извинете, женски живот.

 

Renato Baretić (Zagreb, 12. 4. 1963.)

 „Pričaj mi o njoj“ (ulomak romana)

 

Zadnja je izišla iz nevelike sudnice i naslonila se ramenom na zid tri koraka dalje od vrata, prekrižila ruke i zapiljila mu se ravno u lice. Opazio ju je i pogledao još nekoliko puta, ali svu njegovu pažnju nastojao je prigrabiti stari Stamenković, klijent kojemu je upravo isposlovao napravomoćnu drugostupanjsku presudu. Stari mu je tresao ruku kao da bi je sad najradije iščupao i ponio kući pa stavio na televizor, umjesto plastične gondole ili vaze. – Gospodine Tomo… – ponavljao je Stamenković dok su mu se oči punile suzama. – Gospodine Tomo, ja ne znam kako da vam zahvalim… Ja sam se nadao, i žena se nadala, deca su daleko, ali nismo mogli da verujemo da je zaista moguće… Vi ne znate koliko smo vam zahvalni… Vi morate da dođete kod nas na Čiovo čim se sve ovo do kraja reši, vi… Videćete šta je pravi brudet.

Tomo je sve vrijeme kimao, nelagodno se smješkajući.

–        Moja je kuća vaša kuća, moj sto je vaš sto, kad god zaželite… – nastavljao je euforično Stamenković, otirući maramicom točkice znoja što su mu izbijale po ćeli.

–        I vi i cela vaša familija, ko god…

Tu zastane i ukoči se, a Tomi se neiskreni osmijeh raširi cijelim licem.

–        Izvinjavam  se. Razumećete što oću da kažem…

–        Razumijem – oglasi se napokon Tomo, pa uputi kratki molećivi pogled prema mladoj ženi što se naslonila na zid iza staroga i zagonetno ih promatrala, kao da uživa u sceni.

–        Al ajmo pričekat još i Vrhovni sud, ovi će se sigurno opet žaliti…

–        Ma, mogu sad da se žale dokle oće – produži Stamenković i pojača stisak ruke, nanovo ohrabren nakon gafa. – nema tog suda koji…

–        Gospodine Kriste? – prekinula ga je napokon, odlijepivši se od zida i zakoraknuvši prema njima i s ispruženom rukom. Tomo brzo izvuče dlan iz Stamenkovićeva stiska i pruži ga spasonosnoj pridošlici.

–        Anita Čelan, iz Novog doba, crna kronika… – predstavila se.

–        Znam – odgovori Tomo. – I iz novina i tu, iz suda. Moja omiljena novinarka. Ne, ne, dapače, evo upravo se pozdravljam sa strankom… Čut ćemo se, gospodine Stamenković, sad imamo petnaest dana čekanja, oni će se sto posto žalit već sutra, al zgazit ćemo ih i na Vrhovnom. Sve će bit kako treba. Doviđenja, čujemo se.

Stari zbunjeno kimne, mahne pa krene niz opustjeli hodnik, osvrćući se i osmjehujući.

– Anita Čelan, Novo doba… Hvala vam, Anita Čelan.

– Ajme, nisan vas stvarno tila… – Ne znam ja jeste vi tjeli ili niste, al hvala. Skoro mi je ruku iščupo, nesretnik. Recite, šta vas zanima? – upita je Tomo, podigavši aktovku s poda.

– Jel vas mogu nešto pitat… onako? Oću reć, nije za novine, nego mene zanima više privatno…

–        Ovan po horoskopu, oženjen, otac velike djevojke od osam godina…

–        Ma ne to… To sve znan otprije, šta doli iz kafića, šta iz novina, šta s televizije. Ne zanimaju me te stvari nego… Ma gledan vas tu već cilu godinu svako malo i ne mogu razumit – kako možete!? Sve su vam sorili, i kuću i familiju i život, a vi, ono, kao da ste se specijalizirali da baš njih branite. I još svakoga obranite, šta je najgore!

Tomo je mračno pogleda:

– Jel idete vi u crkvu?

Anita se zbuni. Da je znala kako će je odmah zaskočiti takvim nejasnim protupitanjem, vjerojatno mu se ne bi ni obratila.

– Ne  iden baš, ono, al kakve to… Tomo je oštro prekine:

– Ne idem ni ja, al zato idem svaki dan na marendu, to su me tu naučili. Oćete danas vi sa mnom?

_________

Baretić 2006: 7 – 9

Баретиќ 2006: 7 – 9

Ренато Баретиќ (Загреб, 21. 4. 1963)

 

 „Раскажувај ми за неа“ (извадок од роман)

Последна излезе од неголемата судница и се потпра со рамето на ѕидот, три чекори подалеку од вратата, ги скрсти рацете и му се вџари право в лице. Ја здогледа и ја погледна уште неколку пати, но сето негово внимание се обидуваше да го прифати стариот Стаменковиќ, клиентот кому само што му ја одработи извршната правосилната второстепената пресуда.

–   Стариот му ја тресеше раката божем како да сакаше да му ја истргне и да ја однесе дома и да ја стави на телевизорот, на местото на пластичната гондола или вазна.

–         Господине Томо-повторуваше Стаменковиќ додека очите му се насолзуваа.

–         Господине Томо, јас не знам како да ви заблагодарам… Јас се надевав, и жената се надеваше, децата се далеку но не можевме да веруваме дека навистина е можно… Вие незнаете колку сме ви благодарни… Вие морате да дојдете кај нас на Чиово штом сето ова ќе се реши до крај, вие… Ќе видите што е вистински брудет.

Томо сето време климаше, смешкајки се непријатно.

–         Мојата куќа е и ваша куќа, мојата маса е и ваша маса коа и да ви текне…- продолжуваше еуфорично Стаменковиќ бришејки ги капките пот што му избиваа по ќељаицата.

–         И вие и целата ваша фамилија и кој и да е…

Овде застана и се вкочани, а на Томо неискрената насмевка му го облеа целото лице.

–         Се извинувам. Капирате што сакам да кажам…

–         Разбирам. – конечно се јави Томо па упати кус молежлив поглед кон младата жена наслонета на ѕидот зад стариот и загадочно ги посматраше, како да ужива во сцената.

–         Но ајде да го сочекаме и Врховниот суд, они сигурно пак ќе се жалат…

–         Ма можат сега да се жалат колку сакаа- продолжи Стаменковиќ и го засили стисокот на раката повторно охрабрен во гафот. – Не постои тој суд кој…

–         Господине Ристо? – Најпосле го прекина, одлепувајќи се од ѕидот и зачекорувајќи кон нив со испружена рака. Томо бргу ја извлече дланката од стисокот на Стаменковиќ и ја пружи кон новодојдената спасителка.

–         Анита Челан од ново доба, црна хроника… – се претстави.

–         Знам – одговори Томо. – И од весникот и од овде, судот. Мојата сакана новинарка. Не, не напротив, еве штотуку се поздравувам со странката… Ќе се слушнеме господине Стаменковиќ, сега има да чекаме петнаесет дена, тие сто насто веќе утре ќе се жалат, но ќе ги згазиме на Врховен. Сè ќе биде како треба. Догледање, се слушаме.

Стариот збунето климна, одмавна па тргна низ изпразнетиот ходник, вртејќи се и насмевнувајќи се.

–         Анита Челан, Ново доба… Ви благодарам, Анита Челан.

–         Леле, нејќев стварно да ве… – Не знам дали сакавте или нејќевте, но фала. Речиси ми ја истегна раката, несреќник. Кажете што ве интересира? – Ја запраша Томо кревајќи ја актовката од подот.

–         Можам ли нешто да ве прашам… онака? Сакам да кажам не е за во весник, туку мене ме интересира повеќе приватно…

–         Во хороскоп овен, оженет, татко на големо девојче од осум години…

–         Ма не тоа… тоа сè од порано го знам, нешто од долу, нешто од кафиќот, нешто од весници, нешто од телевизија. Не ме интересираат тие работи… Ма ве глеам вас тука веќе цела година одвреме на време и не можам да сфатам – како можете!? Вам сè ви пеплосаа, и куќата и фамилијата и животот, а вие, овај, како да сте се специјализирале баш нив да ги браните. Па и секој го одбранувате, што е најлошо!

Томо ја погледна намуртено:

–         Одите ли вие во црква?

Анита се збуни. Само да знаеше дека ќе ја затекне со такво нејасно контрапрашање, веројатно немаше ни да му се обрати.

–         Не одам баш, овај, ама шо со тоа… Томо ја прекина остро:

–         Не одам ниту јас, но затоа одам секој ден на доручек, тоа ме научија овде. Ќе сакате ли и денес вие со мене да дојдете?

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Zagrebački pentagram, Nina Mitrović: „Javier”

Četvoro hrvatskih dramatičara i pisaca: Filip Šovagović, Igor Rajki, Nina Mitrović, Damir Karakaš i Ivan Vidić dobili su domaću zadaću od redatelja Paola Magellija da napišu jednočinku koju će tematski povezivati Zagreb. Nina Mitrović dobila je zadatak da, uz to, napiše jednočinku o seksu, ali da u drami budu samo ženski likovi. Ovo je ulomak iz te njene drame Javier”.

(…)

ANDREJA: Ajde.

SLAĐANA: A niš, došo je kod mene i kao da ćemo se poševit, jel kaj, mi samo to i radimo, u kino i na ručkove nejdemo, maksimum je da me odvede na cugu, i to u neku birtiju di nas niko ne mre vidjet…

ANDREJA: Dobro, daj, pređi na stvar.

SLAĐANA: Kaj?

ANDREJA: Kaj kaj? Da ćete se poševit i…

SLAĐANA: Da, da. Mi se kao nešto mazimo i ja ti se u jednom trenu sjetim da imam to neko vino pa kao da popijemo malo. Naravno, popili smo cjelu bocu, s tim da sam se ja baš ono napila i, naravno, počeli smo pričat o situaciji. Tak mi to zovemo, situacija.

ANDREJA: Situacija?

SLAĐANA: Aha. E, i ja sam se, normalno, izdeprimirala. A on…

ANDREJA: Da?

SLAĐANA: On se napalio.

ANDREJA: I? (Lucija izviruje i gleda)

SLAĐANA: Kaj je?

ANDREJA: Mala!

SLAĐANA: Ja se nisam htjela karat pa se on ljepo zdrko.

ANDREJA: Katastrofa.

SLAĐANA: Da. Moš zamislit prizor? Ja pijana držim monolog o tom kak mi je pun kurac svega, i njega i njegove situacije, a on ljepo drka. I još me s onom drugom rukom hvata za sisu.  Kak da ti velim, žnjara me po sisi.

ANDREJA: A jebiga, kad ga pustiš.

SLAĐANA: Da, znam, jadna sam.

ANDREJA: Daj, kaj ti je, nisi.

SLAĐANA: Ma kaj nisam? Na kaj sam spala, imam trispet godina i tipa kaj dođe, zdrka se i ode. Pa kaj nisam mogla bolje?

ANDREJA: Daj mi napravi filter.  A kaj bi ja trebala reć? Ti bar imaš svog nezrelog kretena, a ja, kog ja imam?

SLAĐANA: Pa jebote, ti si bila u vezi sedam godina.

ANDREJA: Da. I sad sam solo, znaš kolko?

(Slađana drapa knjigu, radi filter)

SLAĐANA: Pa nisi tak dugo.

ANDREJA: Tri godine, Mici.

SLAĐANA: Tri godine? U jebote!.

ANDREJA: A znaš od kad se nisam pokarala?

ANDREJA i LUCIJA: Od Nove godine.

ANDREJA: Šuti ti mala!

SLAĐANA: Ma čekaj, pa to mi nisi pričala.

ANDREJA: Daj mi filter.

SLAĐANA:  (Nosi joj filter otraga za stol) Ak mi kažeš s kim si se poševila.

ANDREJA: A s kim, znaš onog tipa iz „Olive“?

SLAĐANA: S konobarom? Nisi valjda. Pa to rade samo očajnice.

ANDREJA: Dobro, da, uništi me.

SLAĐANA: I, kak je bilo?

ANDREJA: Super.

SLAĐANA: Ma da? Oću i ja.

ANDREJA: Je, tak je super bilo da sam se rasplakala.

SLAĐANA: Ha?

ANDREJA: On na meni, mislim, baš se ono trudi, a ja, ja sam se ljepo rasplakala. Prvo je mislio da svršavam, e, a onda je skužio da baš nije.

SLAĐANA: Zakaj si se rasplakala?

ANDREJA: A kaj misliš?

SLAĐANA: Još ga voliš?

SLAĐANA: Da. To je sranje.

ANDREJA: Tak da ne znam koja je od nas dve jadnija.

SLAĐANA: Daj, zapali.

SLAĐANA: Od kog si to opće nabavila?

ANDREJA (kroz smijeh): Od konobara.

Извадок од драмата: „ Загребачки пентаграм”, Нина Митровиќ, „Јавиер

Четворица хрватски драматичари и писатели: Филип Шоваговиќ, Игор Рајки, Нина Митровиќ, Дамир Каракаш и Иван Видиќ добија домашна задача од режисерот Паоло Магели (Paola Magellija) да напишат едночинка тематски поврзана со Загреб. Нина Митровиќ доби и задача, покрај тоа, да напише едночинка за сексот, но во драмата да бидат само женски ликови. Овде предаваме извадок од оваа нејзина драма „ Јавиер“ (Javier).

АНДРЕJА: Ајде.

СЛАЃАНА: Нишо, дое кај мене, и као дека ќе се плескаме, нели, ние го праиме само тоа, во кино и на ручоци не идеме, највише шо може да направи е да ме однесе на некоја пијачка, и тоа во некоа дупка, кај шо никој не може да нè види.

АНДРЕJА: Добро, ај, мини на главното.

СЛАЃАНА: Шо?

АНДРЕJА: Како шо? Дека ќе се плескаме  и…

СЛАЃАНА: Да да. Па нешо као се фаќаме, и ја во еден момент се сетив дека го иам тоа едното вино, па као да зееме да пивнеме малку. Јасно дека го дрмнавме целото шише, така шо ја баш се здрвив, и јасно почнавме да збориме за ситуацијата… Така ние тоа го викаме, ситуација.

АНДРЕJА: Ситуација?

СЛАЃАНА: Аа, е, и ја нормално, се издепримирав. А он…

АНДРЕJА: Да?

СЛАЃАНА: Он се попали.

АНДРЕJА: И? (Луција подѕирнува и гледа)

СЛАЃАНА: Шо е?

АНДРЕJА: Малечка.!

СЛАЃАНА: Ја не сакав да се дупам, па он убао си го издрка.

АНДРЕJА: Катастрофа!

СЛАЃАНА: Да. Моеш ли да си го замислиш призорот? Ја пијана држам монолог, за тоа као ми е пун курац  од сè, и од него, и од неговата ситуација, а он фино си  дрка. И уше со другата рака ме фаќа за цицка. Како да ти кажам, ме гмечи по цицка.

АНДРЕJА: Па, јебига коа му дааш.

СЛАЃАНА: Да, знам грефче сум?

АНДРЕJА: Ма, ајде шо ти е, не си..

СЛАЃАНА: Као, ма, не сум? До кај дотерав, иам триеспет години и типот влегуе дома, си го дрка и си иде.  Зар не можев боље?

АНДРЕJА: Ај сролај ми фас. А шо ја да кажам? Ти бар имаш свој дебилен идиот, а кого иам ја?

СЛАЃАНА:  Заеби, ти беше заостаната во врска седум години.

АНДРЕJА:  Да, и сеа сум соло, знаеш колку?

(Слаѓана кине книга, прави џоинт.)

СЛАЃАНА:  Па не си ваљда толку долго.

АНДРЕJА: Три години мацо.

СЛАЃАНА:  Три години јебига?

АНДРЕJА:  А знаеш ли од коа се неам плеснато?

АНДРЕJА и ЛУЦИЈА: Од Нова Година.

АНДРЕJА: Ќути ти малечка!

СЛАЃАНА: Чекај ма, за тоа не си ми раскажувала.

АНДРЕJА: Дај ми фас.

СЛАЃАНА: (Ѝ дава фас позади масата.) Ај кажи ми со кој се дупеше?

АНДРЕJА: А, со кој? Го знаеш оној типон од  „Олива“?

СЛАЃАНА: Со келнерот? Не ваљда. Па тоа го праат само забегани.

АНДРЕJА: Добро, де уби ме.

СЛАЃАНА: И, као беше?

АНДРЕJА: Супер.

СЛАЃАНА: Ма ајде? И ја сакам.

АНДРЕJА: Беше, … толку супер, шо ми идеше да плачам!

СЛАЃАНА: Еееј?

АНДРЕJА: Мислам, баш он врз мене многу се трудеше, а ја, ја фино се расплакуам. Прво мислеше дека свршуам, а потоа сфати дека баш и не е така.

СЛАЃАНА: Зошо си се расплакала?

АНДРЕJА: А ти шо мислиш?

СЛАЃАНА: Уше го сакаш?

АНДРЕJА: Да. И тоа е срање.

СЛАЃАНА: Значи, не знам која од нас двете е посјебана.

СЛАЃАНА: Ај, запали, од коо го најде ова?

АНДРЕЈА: (на смеа) Од келнерот.

(Преводот е на скопски младински говор.)

9. Македонска литература на 20. и 21. век /

Makedonska književnost 20. i 21. stoljeća

Кочо Рацин  (22. 12. 1908, Велес – 13. 6. 1943, Лопушник)

 

Печал

 

Нема ли живот, нема ли

љубов за живот голема,

љубов за живот човечна

у вија гради аргатски?

Нема ли срце, нема ли

срце – на срце срцето,

срце – ширини широко

срце – длабини длабоко –

цел свет да збере, па да е

за вија гради малечко?

Нема ли бел ден, нема ли

ден да е над деновите,

ден да е на аргатите –

ден – сонце вишен високо

ден – море ширен широко,

сонце да запре, да стои

и времето зачудено:

срцето пука обрачи

и плиска знаме алово,

срцето што се отвара

и шири ширно широко –

целиот свет да загрне!

Pečalba

Nije li život, nema li

ljubav za životom golema

ljubav za životom čovječna

u ovim grudima težačkim

Nije li srce, nije li

srce – srce na srcu,

srce – šire široko

srce – dublje duboko –

cijeli svijet da skupi, pa da je

za ove grudi maleno?

Nije li bijeli dan, nije li

dan da je nad danima,

dan da je radnicima –

dan povrh sunca visoko

dan – od mora šire širokog,

sunce da zatvori, da stoji

i vrijeme začuđeno:

srcu pucaju obruči

i prska znamenje olovno,

srce što se otvara

i širi širi široko –

cijeli svijet da zagrli!

                                                                (prepjev Želimir Ciglar)

 

 

 

 

 

 

Та незнаш ли?

Денот ли дојде тој да се мери –
мерка му нема, а в градите длаби
без да се запре, без дно да најде,
не тага а клетва, и в очите матни
и не сакајќи сама се дига
фуријата.
Кантарот нocи лисјето златно,
a в гради луто далгите беснат
на жолтата мака – на жолтиот тутун,
на жолтата пот на раците ни!

Ta, zar ne znaš?

Dođe li dan taj da se mjeri –

mjere mu nema, a u grudima dubine

nikad da se zatvore, bezdane

ni tuga ni kletva, i u očima mutnim

i ne htijući sama se podiže

furija.

Važe nas lišće zlatno,

a u grudima ljuto obrano bijesni

na zlatnoj muci – na zlatnom duhanu

na zlatnoj puti na rukama mi!

(prepjev Želimir Ciglar)

 

 

Венко Андоновски (Скопје, 1964), роман „Вештица“

 

 

ВЕШТИЦА

(Роман во сурова состојба или: тетратката на еден писател)

Култура, 2005

***Предупредување: не е за лица под онолку години колку што се потребни за да се сфати смислата на огнот и ракувањето со него

Во Европа, од 10. до 18 век изгорени се на клада меѓу четвртина и половина милион жени, под обвинение дека се вештерки и дека склучиле сојуз со ѓаволот, односно дека комуницирале сексуално со него. Станува збор за еден од најголемите геноциди во историјата на човештвото до сега: геноцид на машкиот врз женскиот род, за што ретко кој сака да зборува дури и денес. За овој злостор во библиотеките постои само скромна номенклатура на инаку богатата библиографија, под симптоматичната правна формулација: импотентио еx малефицио…

И гледа таа: црни чевли во бавен ритам полека наближуваат кон нејзиното лице. Затреперува, легната на стомакот и со брадичето припиена на подот. Врвот од десниот чевел ѝ го допира носето. Замижува. Човекот чиј ѕвонлив глас го слушаше до пред малку клекнува под штицата на која некогаш се ставале вреќите со брашно. „Боже, можно ли е да се вљубиш во гласот на својот џелат?” си мисли улаво во злокобен, на предавство и поплена склон час. „Можно ли е во глас да се вљубиш, и дали гласот е човекот, и дали уште – смртта не е само глас, неговиот глас, ѕвонлив глас облечен во црни чевли?”, си мисли таа милострасна улавица, на љубов си мисли во престмртен и зол час. И потем го крева погледот, за да го види она што не се гледа, оти нема лика: гласот.

Погледите им се судираат ко копје и штит.

Гледа таа: човек, духовник ама силен телесно, со зелени очи како море од искони, убав, со брада посрмена, четириесетгодишен негде, со благи црти на лицето, а лицето е мапа на закопаното богатство во телото, душата: блага, учена и истрадана, мапа со благи падинки, долинки и зрели сончеви винороди со бразди и мудри, мирни, спокојни реки кои некогаш биле брзи и немирни поточиња.

Гледа тој: девојка убава како буква, млада, дваесет и четири, петгодишна ли едвај, со страсно тело на жена, црвенокоса и кадрава, понижена, парталава, но убава како чиста квинта од бел прозрачен псалм, со очи од вжарен древен јаглен сотворени и ширум отворени, со триаголно развлечено усте во кое смрзнал глувонем крик и со зашилено брадиче. Како свиено, исплашено, претепано животно дише испрекинато во претсмртен страв и гледа во него.

Но за сето тоа време додека се слушуваше тоа, Папа и Јована воопшто и не мислеа на романот. Него го гледаа како нешто што останало зад прагот, откако ја минаа онаа врата на смртта и љубовта. Тие, едноставно, веќе не гледаа на земјата: нивниот телескоп беше постојано свртен кон небесните нешта. Кога не гледаа ѕвезди, лежеа на една ливада на Скопска Црна Гора која ја викаа „покривот на светот” и гледаа со часови како поминуваат облаци.

(…)

Во Скопје стана мода јаболката да се сечат одопаку: не надолжно, туку попречно. Така секојдневно се раѓаа нови ѕвезди на земјата и нови љубовни парови кои сè почесто се состануваа во природа, крај воденички и на висорамнини. Еден колумнист кој постојано пишуваше за Скопје и неговата изгубена душа, напиша дека се вратила пасторалната димензија на љубовта кај младите скопјани и дека тоа го прави градот топол и пријатен: го претвора „од социофугален во социопетален простор”.

Најубавото нешто се случи сепак со русокосата. Замина на преглед кај гинекологот што сите на подбишега го викаа „Терзија”. Добиваше некаква хормонална терапија, но почна да добива и писма во поштенското сандаче. Анонимни, љубовни и авантуристички, во кои ѝ се даваа чудни задачи: на пример, да помине во точно определено време на точно определено место во градот, и доколку ѝ се допаѓаат писмата и сака уште да ги добива, случајно да испушти шамиче, кое другиот ден ќе ѝ биде вратено во поштенското сандаче. Секојдневно, и по жица и безжично ѝ реферираше на Црвенокосата што ѝ се случува. Најупотребуван збор во тие извештаи од дописната школа на љубовта и страста беше: „Леле”. Таа авантура уште не е завршена, затоа што русокосата се наоѓа во страшна дилема: Терзијата ѝ се допаѓа, речиси е вљубена во него (знае дека и таа нему му се допаѓа), но не смее да го повлече првиот чекор заради оној анонимниот кој ѝ испраќа писма: ѝ изгледа дека во тој случај ќе го изневери. Од друга страна, вели дека е невозможно, таа, бедница, да има право да се надева дека пишувачот на писмата и Терзијата се една иста личност, и дека тоа само Благиот Бог може така да го нареди; ако сепак е така, ако имплицитниот и реалниот љубовник се сепак една иста личност, тогаш ќе чека тој прв да се открие, оти ако таа го нападне, тогаш тој за неа може да помисли дека е „лесна женска” на која ништо не ѝ значат тие љубовни писма, оти еве, иако редовно ги добива, сепак го напаѓа својот гинеколог!

Во секој случај, мажите во Скопје научија добра лекција: дека најкршливата работа на светот треба добро да се чува. И уште нешто: дека многу малку треба секој да ја најде својата прашинка среќа. Дека многу малку треба од секој ден да се сочини – убав ребус. И дека треба да се одлага решението колку што е можно подолго.

Во тоа одлагање е вистинското задоволство, светлината на скриената ѕвезда во јаболкото.

***

Ете, сè е тука, читателу мој, читателке.

Ова е роман во сурова состојба. Незготвен. Всушност, ова е само рецепт за роман. Рецепт за преповедање, талент што (така велат роднините) сум го наследил од Слоботка, красотицата од Штип.

Врз рецептот сум наслагал состојки, продукти без ред, некои дури и неотпакувани: крваво месо, егзотични афродизијачки зачини, зеленчук, рузмарин, босилек, алоја, нане, цимет, разни други мириси, дури и многу олово има, оти на хартијата стои отпечатено името на месарницата од која е купено месото, многу романтичен кромид што ги насолзува очите, босилек и смил против нечестивиот (добри се и за варење) и што ли уште не. И оган има, за фламбираwе. И две тенxериwа дури: едното за едното, другото за другото јадење. Тие две се спојуваат како сос и цврста храна. Можат и едно без друго, ама заедно се подобри.

Се е тука, само нема роман. Се е некако двокомпонентно, како и џаволот да замешал прсти во сето ова, како да нема само еден газда овде! Романот никогаш и нема да го напишам. Кога подобро ќе размислам, роман и не се пишува. Можеби роман само се запишува. Сè е тука, а нема ништо. И животот е таков: сè ти е пред нос, и состојките, и рецептот, ама сам ќе си зготвиш. Сè е тука, и јас знам дека и романот е тука, само треба да се отфрли ненужното, хартиената обвивка, ципата од месото, најнежните влакненца од морковот, шушкавата слама во која се крие јатката на кромидот. Се е тука ама недостига животот.

Од утре ќе почнам да го допирам светот. Да ја пишувам мојата приказна од мириси, звуци, бои и допири, не од Гутенберговски слова. Конечно, ќе соберам сила и ќе ѝ се јавам на Црвенокосата. Сам ќе отидам, да ѝ ја потпишам книгата и да пробам да ѝ објаснам дека, без да знае, ми помогна.

Да напишам нов роман, а можеби и нов живот. Оти време е да ја отворам Вратата и да го пречекорам Прагот. Да скокнам од кориците на книгите во светот.

Venko Andonovski (Skopje, 1964.), Vještica (ulomci iz romana)

 

VJEŠTICA

(Roman s okrutnim sastojcima ili: tetralogija jednog pisca)

Kultura, 2005.

***Upozorenje: nije za osobe s manje godina od onoliko koliko je nužno da se shvati smisao ognja i smisao rukovanja s njim.

U Europi je, od 10. do 18. stoljeća spaljeno, nagađa se, između četvrt milijuna i milijun žena, pod optužbama da su vještice i da su sklopile savez s vragom, odnosno da su s njim seksualno općile. Riječ je o jednom od najvećih genocida u ljudskoj povijesti do sada: o genocidu muškog nad ženskim rodom, o čemu malo tko voli govoriti i danas. O ovom zločinu postoje u knjižnicama samo skromne reference bogate bibliografije, pod simptomatičnom pravnom formulacijom: impotentio ex maleficio…

(…)

I gleda ona: crne cipele ujednačenim se ritmom polako približuju njenu licu. Zatreperi, leži na trbuhu bradom pripijena uz pod. Vrh desne cipele dodiruje joj nos. Zažmiri. Čovjek, čiji je zvonak glas slušala do malo čas, klekne pod klupu na koju se nekoć stavljahu vreće s brašnom.

„Bože, je li moguće da se zaljubiš u glas svoga krvnika?“, misli si ludo u zlokoban, izdajstvu i pljački sklon čas. „Je li moguće u glas da se zaljubiš, i je li glas čovjek, ili još – samo smrt nije samo glas, njegov glas, zavodljiv glas obilježen crnim cipelama?“, misli si ta sladostrasna ludica, na ljubav si misli u smrtnom i zlom trenutku. I potom pogledom krene, da vidi ono što se ne gleda, ono što nema lika: glas.

Pogledi im se sudariše kao koplje i štit.

Gleda ona: čovjek, duhovnik ali tjelesno golem, zelenih očiju kao more istočno, lijep, s bradom srebrom prošaranom, četrdesetogodišnjak, otprilike, blagih crta lica, a lice je mapa zakopana blaga u tijelu, duša: blaga, učena i iskusna, mapa s blagim padinama, dolinama i zrelim sunčanim vinogradima s obrazima i mudrim, mirnim, spokojnim rijekama koje nekoć bjehu brzi i nemirni potočići.

Gleda on: djevojka lijepa kao slovo, mlada, dvadeset i četiri, pet  jedva, sa stranim tijelom žene, crvenokose i rusave, ponižene, orobljene, no lijepe  kao čista knjiga bijelog, prozračnog psalma, očiju užarenog ugljevlja, zatvorenih i širom rastvorenih, u trokut razvučenih usana u kojima se smrznuo gluhonijem krik i šiljate bradice. Kako savijeno, uplašeno, prebijeno živahno diše isprekidano u smrtnoj stravi i gleda u njega.

(…)

No za sve to vrijeme, dok se to događalo, Papa i Jovana uopće ne mišljahu na roman. Nego ga gleda kao nešto što je ostalo pred pragom, otkako je prošla kroz ona vrata ljubavi i smrti. Oni, jednostavno, više ne gledaju na zemlju: život bješe teleskop postojano okrenut prema nečem nebeskom. Kad gledahu zvijezde, ležahu na jednoj livadi na skopskoj Crnoj Gori koja se zove „pokrov svijeta“ i gledahu satima kako teku oblaci.

U Skopju se stade moja jabuka prisjećati od početka: ne nadugo, nego prečicom. Tako se svakodnevno rađaju nove zvijezde na zemlji i novi ljubavni parovi koji se često sastaju u prirodi, kraj vodenica i na visoravnima. Jedan kolumnist koji redovno pisaše za Skopje i njegovu izgubljenu dušu, napisa kako se vratila pastoralna dimenzija ljubavi mladih Ѕkopljanaca i da je to pravi grad, topao i prijateljski: i pretvara ga „od sociocentrifugalnog u sociocentripetalan prostor“.

Najljepše se, ipak, dogodi crvenokosoj. Pođe na pregled ginekologu kojeg svi podrugljivo zovu „Terzija“ („Krojač“). Dobijala je hormonalnu terapiju, no počela je dobijati i pisma u poštanski sandučić. Anonimna, ljubavna i pustolovna, u kojima joj se davahu čudne zadaće: primjerice, da dođe u točno određeno vrijeme na točno određeno mjesto u gradu, i ako joj se sviđaju pisma i želi ih i dalje dobijati, neka slučajno ispusti narukvicu, koja će joj sutradan biti vraćena u poštanski sandučić. Svakodnevno, žicom i bežično govoraše Crvenokosa što joj se događa. Najkorištenija riječ u tim izvještajima dopisne škole ljubavi i strasti bješe: „Lele“. Ta pustolovina još nije završena, zato što rusokosa bijaše u strašnoj dilemi: Terzija joj se sviđao, rekli bismo bila je zaljubljena u njega (znala je da se i ona njemu sviđa), no ne smije  povući prvi potez zbog onog anonimnog koji joj šalje pisma: i osjeća da će ga u tom slučaju iznevjeriti. S druge strane, kaže da je nemoguća, ona, bijednica, da ima pravo nadati se da je pismopisac i Terzija jedna te ista osoba, i da sam Dragi Bog može to tako urediti; ako je ipak tako, ako su  implicitni i stvarni ljubavnik jedna osoba, e u tom će slučaju čekati da se on prvi otkrije, jer ako ga ona napadne, on može za nju pomisliti kako je „laka žena“ kojoj ništa ne znače ta ljubavna pisma, i tako, iako ih redovno dobija, ipak napada svoga ginekologa!

U svakom slučaju, skopski muževi naučiše dobru lekciju: da se najkrhkija stvarčica na svijetu dobro mora čuvati. I još nešto: da jako malo treba svakome da nađe svoje zrnce sreće. Da jako malo treba od svakog dana da sa sačini – lijep rebus. I da treba da se odlaže rješenje što je duže moguće.

          U tom odlaganju istinsko je zadovoljstvo, svjetlost skrivene zvijezde u jabuci.

***Evo, sve je tu, čitatelju moj, čitateljice.

Ovo je roman s okrutnim sastojcima. Nekuhan. U biti, ovo je samo recept za roman. Recept za pripovijedanje, dar što sam ga (tako kažu roditelji) naslijedio od Slobotke, štipske ljepotice.

Uz recept naslagao sam satojke, produkte bez reda, neki su, čak, i neraspakirani: krvavo meso, egzotični afrodizijački začini, zelenjava, ružmarin, bosiljak, aloa, menta, cimet, razni drugi mirisi, čak i olova ima puno, njime je na papiru otisnuto ime mesarice kod koje je meso kupljeno, vrlo romantičan luk koji rasuzi oči, bosiljak i smilje protiv nečastivog (dobri su i za kuhanje), i što još sve ne. I vatre ima, za flambiranje. I dvije posude čak: jedna za jedno, druga za drugo jelo. Ta se dva jela spajaju kao umak i čvrsta hrana. Mogu jedno bez drugog, ali zajedno su najbolji.

Sve je tu, samo romana nema. Sve je nekako dvokomponentno, kao da je i vrag umiješao svoje prste u sve to, kao da nema samo jednoga gazde ovdje! Nikad roman i napisati neću. Ako dobro razmislim, roman se i ne piše. Moguće je da se roman samo zapisuje. Sve je tu, no ničeg nema. I život je takav: sve ti je pred nosom, a i sastojci, i recepti, ali sam ćeš zgotoviti. Sve je tu, i ja znam da je i roman ovdje, samo treba da se odreže ono što nije nužno, papirnati omot, salo od mesa, najnježnija vlakna od  mrkve, šuškava slama u kojojoj se krije glavica luka. Sve je tu, ali ne sustiže život.

O sutra ću početi hrliti u svijet, početi pisati svoju priču od mirisa, zvukova, boja i dodira, ne od Gutenbergovih slova.

Naposljetku, skupit ću snagu i javit ću se Crvenokosoj. Sam ću otići i potpisati joj knjigu i pokušat ću joj objasniti da mi je, iako ne znajući, pomogla.

Da napišem nov roman, a možda i nov život. Sad je trenutak da otvorim Vrata i da prekoračim Prag. Da skoknem iz korica knjiga u svijet.

 

Preveo Želimir Ciglar

Venko Andonovski  Pupak svijeta

 

ПРЕДГОВОР НА ПРИРЕДУВАЧОТ

Да расчистиме уште на почетокот (сметководител сум и сакам чисти сметки): ова издание го давам на увид и го издавам на свет само поради брат ми. Односно, поради куферот-ковчеже на брат ми, што ми го врачија пет минути пред да ми го испорачаат телото во лимен сандак. И бидејќи сандакот со телото на брат ми беше херметички затворен, а куферот се држеше само на една ортома, го отворив куферот. Од него испаднаа: жолта четкичка за заби; неколку неупотребени кондоми марка „Латекс” со мирис на цимет; табакера со три „Житанс” без филтер; едно неупотребено чибуче „Никотеа стоп”; една специјално завиткана пура „Капетан Едвардс”; две рала гаќи, едните валкани; една запалка „Zippo”, подарок од татко ми, пред стариот да се откаже од него поради циркусот; две мои писма до него во кои го молам да се врати дома и да се откаже од опасните циркуски точки; едно ласцивно љубовно писмо од Украинката – уметник на трапез, Ина Коленина; фотографија на брат ми со Ина и сестра ѝ, Светлана Коленина; еден негов дневник (црна, маслосана тетратка накапана со црно вино) и неколку книги, чии автори и наслови мене, како на сметководител, не ми значат ништо, и кои токму поради тоа ги наведувам таксативно, за да се види што го одведе брат ми во смрт: „Луѓе, јазици, писма” од Ребека Рубинштајн; „Панонски легенди”, од непознат автор; „Азбука за непослушните” од некој Венко Андоновски; „Духовна градина”, од отец Мелентиј Хиландарецот, „Knjiga o knjizi, historija pisama, materijala i instrumenata za pisanje” од Звонимир Кулунџиќ (Хрват); „Теорија за убавото во средниот век” од Росарио Асунто (Италијанец) и Светото Писмо, македонско издание, што веднаш се отвори на страницата 830, односно кај „Песната над песните”. Тоа беше сѐ што излезе, а во двојното дно на куферот, два дена подоцна, додека се подготвуваше церемонијата на закопот и се чекаше да пристигнат од Европа другарите на брат ми од циркусот, го пронајдов најважното, она што всушност пресуди да се решам на еден ваков безумен чекор – објавување на заоставнината на брат ми: стотина и триесет странички текст отчукан на машина, на полужолти листови, со наслов: „Папокот на светот”, а под него, со мали букви: „роман”.

Значи, „романот” е она што ме принуди да станам приредувач на ова издание, иако јас не знам ништо друго освен да пишувам сметки. Ме наговорија на тоа и издавачот „Зумпрес”, кој двапати безуспешно конкурираше пред Министерството за култура, за добивање подршка; ме поттикнуваше и големата, неостварена љубов на брат ми, госпоѓата Луција Земанек, со која тој го минал фаталниот ден пред несреќниот случај. Таа, впрочем, сведочеше на судот и таму испорача текст од шеснаесетина странички во кои детално опиша што се случувало пред брат ми да настрада.

Така, ова издание (немам посреќен збор за ова што се печати) го содржи: „романот” на брат ми (сосема чудна и невообичаена повест за тоа како Константин филозоф, Кирил, братот на Методиј, (не?) го дешифрирал натписот на Соломоновата чаша во „Аја Софија” во Константинопол); дневникот на брат ми, за кој сметав дека се наоѓа во некаква тајна врска со романот за Константин Филозоф и дека можеби објаснува како и зошто настанал еден таков сосема неочекуван текст, како и сведочењето на Луција Земанек, за последните негови часови, односно за периодот од тајното напуштање на циркусот „Медрано” (во кој, исто така, избега тајно!) , преку враќањето во нашиот град (кога воопшто не ми се јавил!), па сѐ до средбата со госпоѓа Земанек и несреќната смрт.

Должен сум само уште да кажам дека постојано за текстот „Папокот на светот” го користам терминот „роман”, со наводници. Тоа го правам со чиста совест, оти по прочитувањето на тој текст, знаев дека тоа не е оригинална творба на брат ми, кој немаше којзнае каков литературен талент. Може дури да се каже, дека јас, во раните млади години, имав повеќе талент од него за литературни творби. Сомневањето дека тој е автор на тој „роман” (спорно е и дали тоа воопшто е роман!) кај мене сосема доби на тежина кога ги прочитав книгите кои испаднаа од неговиот куфер: произлезе дека тој, со сосема вешта компилација (и концентрација!) од тие речиси целосно есеистички книги кои таксативно ги набројав, и со едно искривување на „Песната над песните”, успеал да состави навистина потресен состав за Константин Кирил Филозоф. Како тоа му се случило – не  знам ни до ден денешен. Можеби тука замешале прсти некои талентирани писатели и уметници со кои сигурно се среќавал по своите белосветски циркуски патешествија. (За тоа можеби говори и податокот што меѓу визит-картичките се наоѓаа и една од Горан Стефановски, од Шведска, една од Јордан Плевнеш од Париз, една од Ханс Магнус Енценсбергер од Германија, една од Предраг Матвеевиќ од Рим и една од Соломон Маркус од Букурешт). Но, можеби и не е така: Ина Коленина, жената со која живееше во циркусот, по закопот ми говореше дека тој пишувал некој роман сосема сам, и дека за таа работа бил исмејуван во циркусот: таа не се сеќава дека некогаш некој му помагал, ниту пак дека разговарал со тие светски писатели на некоја друга тема освен – жени, карти и пиење. И се разбира, за тајната на концентрацијата при неговите вратоломни точки на трапез.

И само уште еден детаљ за ова чудно издание, произлезено од куферот на брат ми: една од книгите што испадна, а што не ја наведов таксативно во горниот попис, и до ден-денес ми создава проблем. Станува збор за „Шега” од Милан Кундера, македонско издание, со предговор на Луј Арагон. Не ми е јасно како се нашла во неговиот куфер, кога ни по пет пати прочитување не најдов ама никакви траги од нејзино влијание врз неговиот „роман”. Од сите други книги најдов по нешто, но од оваа – не. Најверојатно, ја позајмил случајно (нема екс-либрис, нема сигнатура од некоја библиотека, ниту посвета на неа), но не ја прочитал, ниту ја употребил за својот роман-компилација. Од тие причини, неа не ја наведов погоре. Но, таа ми послужи за нешто друго: бидејќи сме мала средина во која сѐ се коментира со јазикот на паланката, јас решив сите личности од дневникот на брат ми, како и од судското сведочење на Луција Земанек (па и неа самата) да ги преименувам со имиња земени од оваа книга. Не знам какви последици остава тоа по авторските права (белким нема Кундера мене, како сметководител, да ме тужи за позајмување имиња од неговата книга); всушност, сѐ во врска со ова издание е спорно, оти е спорно авторството. Како и да е, на тој начин и единствената книга која немала влијание врз „романот” на брат ми станува полезна за целото ова издание. Така, брат ми не е В., туку Јан Лудвик, госпоѓа Ж. станува Луција Земанек, и така со ред, сите.

Само за мене не најдов име во „Шега”. Затоа и се потпишувам како:

ЈАС

 

 

Превод од македонски Борислав Павловски

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Venko Andonovski, „Pupak svijeta“ (roman), preveo Borislav Pavlovski

 

PREDGOVOR PRIREĐIVAČA

                                                                                      

        Raščistimo još na početku (računovođa sam i želim čiste račune): ovo izdanje dajem na uvid i izdajem ga na svijet zbog svoga brata. Odnosno, zbog kofera-kovčežića svoga brata, što su mi ga uručili pet minuta prije isporuke tijela u limenom sanduku. I budući da je sanduk s bratovljevim tijelom bio hermetički zatvoren, a kofer svezan samo užetom, otvorio sam kofer. Iz njega poispadaše: žuta četkica za zube, nekoliko neupotrijebljenih kondoma marke Lateks s mirisom cimeta; tabakera s tri cigarete Gitannes bez filtera; jedan neupotrijebljeni cigaršpic Nikotea stop; jedna specijalno umotana cigara Kapetan Edwards, dva para gaća, od kojih su jedne bile prljave; jedan upaljač Zippo, očev dar, uručen mu prije nego li ga se stari odrekao zbog cirkusa; dva moja pisma u kojima ga molim da se vrati kući i napusti opasne cirkuske točke; jedno lascivno ljubavno pismo od Ukrajinke – umjetnice na trapezu, Ine Kolenine; bratova fotografija s Inom i njezinom sestrom, Svetlanom Koleninom; njegov dnevnik (crna, umašćena bilježnica umrljana crvenim vinom) i nekoliko knjiga, autora i naslova koji meni, kao računovođi, nisu značili ništa, i koje upravo zbog toga navodim taksativno, da bi se vidjelo što je to odvelo moga brata u smrt: Ljudi, jezici, pisma Rebecce Rubinstein; Panonske legende nepoznatog autora; Abeceda za neposlušne uglednoga i poštovanoga Venka Andonovskog; Duhovni vrt oca Melentija Hilendarskog; Knjiga o knjizi, historija pisama, materijala i instrumenata za pisanje Zvonimira Kulundžića; Mimologije. Put u Kratiliju Gerarda Genettea, Fonetika književnosti Branka Vuletića, Teorija o lijepom u srednjem vijeku Rosaria Assunta; i Sveto Pismo, makedonsko izdanje, što se odmah otvorilo na 830 stranici odnosno na „Pjesmi nad pjesmama“. Bilo je to sve što je poispadalo, dok sam u duplom dnu kofera, dva dana kasnije, za vrijeme pripremanja ceremonije ukopa i u očekivanju bratovih cirkuskih drugara iz Europe, pronašao najvažnije, ono što je doista presudilo u mojoj odluci na ovakav nerazuman korak – objavljivanje bratove ostavštine: šezdeset i pet stranica teksta napisanoga strojem na požutjelim listovima, i naslovljenoga: Pupak svijeta, pod kojim je malim slovima pisalo: „roman“.

Znači, „roman“ je ono što me primoralo postati priređivačem ovoga izdanja, iako ne znam pisati išta drugo osim računa. Nagovorio me na to i izdavač, koji se dvaput neuspješno natjecao na Ministarstvu kulture za dobivanje potpore; a poticala me je i velika, neostvarena bratova ljubav, gospođa Lucija Zemanek, s kojom je proveo fatalni dan prije nesretnoga slučaja. Ona je svjedočila na sudu, uostalom, a s toga svjedočenja ostao je tekst od tridesetak stranica u kojem je detaljno opisano što se dogodilo s mojim bratom prije nego je nastradao.

Tako, ovo izdanje (nemam prikladniju riječ za to što se tiska) sadržava: „roman“ moga brata (sasvim čudnu i neuobičajenu povijest o tomu kako Konstantin Filozof, Ćiril, Metodijev brat, (nije?) dešifrirao natpis na Salomonovoj čaši u crkvi „Aja Sofiji“ u Konstantinopolu); dnevnik moga brata, za koji sam smatrao da se nalazi u nekakvoj tajnoj svezi s romanom o Konstantinu Filozofu i možda objašnjava kako je i zašto nastao takav sasvim neočekivan tekst, kao i svjedočenje Lucije Zemanek, o posljednjim njegovim satima, odnosno o razdoblju od tajnoga napuštanja cirkusa Medrano (u koji je, isto tako, pobjegao tajno!), i povratka u naš grad (kad mi se uopće nije javio!), pa sve do susreta s gospođom Zemanek i te nesretne smrti.

Dužan sam još samo reći da za ovaj tekst, Pupak svijeta, stalno koristim termin „roman“, s navodnicima. To činim čiste savjesti jer sam nakon čitanja toga teksta spoznao da nije izvorno djelo moga brata zato što on nije posjedovao tko zna kakav književni talent. Može se čak reći, da sam ja, u ranoj mladosti, imao više talenta od njega za književna ostvarenja. Sumnja u to da je on autor toga „romana“ (a sporno je i pripada li to uopće u roman!) dobila je kod mene sasvim na težini kad sam pročitao knjige koje su poispadale iz njegovoga kofera: pokazalo se da je on, veoma vještom kompilacijom (i koncentracijom!) iz tih gotovo sasvim estetičkih knjiga, koje sam taksativno nabrojio, i nekakvim iskrivljavanjem „Pjesme nad pjesmama“, uspio sastaviti doista potresan sastavak o Konstantinu Ćirilu Filozofu. Možda su u to umiješali prste neki talentirani pisci i umjetnici s kojima se sigurno susretao na svojim bjelosvjetskim cirkuskim lutanjima. (Možda o tome govori i podatak što se među vizitkama nalazi i jedna od Gorana Stefanovskog iz Švedske, jedna od Jordana Plevneša iz Pariza, jedna od Hansa Magnusa Enzensbergera iz Njemačke, jedna od Predraga Matvejevića iz Rima i jedna od Solomona Markusa iz Bukurešta). No, možda i nije baš tako: Ina Kolenina, žena s kojom je živio u cirkusu, ispripovijedala mi je poslije ukopa da je pisao sasvim sam nekakav roman, i da su ga zbog toga posla ismijavali u cirkusu: ona se ne sjeća da mu je netko pomagao, niti da je razgovarao s tim svjetskim piscima o nekoj drugoj temi osim – o ženama, kartama i piću. I, razumije se, o tajni koncentracije pri njegovim vratolomnim točkama na trapezu.

I samo još jedan detalj o ovom čudnom izdanju, proizašlom iz kofera moga brata: jedna od knjiga što je ispala iz njega, a koju nisam naveo taksativno u gornjemu popisu, predstavlja mi do današnjega dana problem. Riječ je o Šali Milana Kundere, makedonskom izdanju, s predgovorom Louisa Aragona. Nije mi jasno kako se našla u njegovu koferu jer nisam pronašao ni poslije petoga čitanja ama baš ikakvih tragova njezina utjecaja na njegov „roman“. Pronašao sam iz svih drugih knjiga ponešto, ali iz ove – nisam. Najvjerojatnije ju je posudio slučajno (nema ex-libris, nema signaturu iz neke knjižnice, nema ni posvetu), ne pročitavši je a niti upotrijebivši za svoj roman-kompilaciju. Zbog navedenih razloga nisam je naveo u popisu. No, poslužila mi je za nešto drugo: budući da smo mala sredina u kojoj se sve komentira jezikom palanke, odlučio sam sve ličnosti iz dnevnika moga brata, kao i iz sudskoga svjedočenja Lucije Zemanek (pa i nju samu) preimenovati imenima preuzetima iz te knjige. Ne znam kakve posljedice ima ovakav postupak u odnosu na autorska prava (valjda me Kundera neće tužiti, kao računovođu, zbog posudbe imena iz njegove knjige); ustvari, sve u vezi s ovim izdanjem je sporno jer je sporno samo autorstvo. Ispada, na taj način, da jedina knjiga koja nije utjecala na „roman“ moga brata postaje korisna za ovo cijelo izdanje. Prema tome, moj brat nije V., nego Jan Ludvik, gospođa Ž. postaje Lucija Zemanek, i tako redom, svi.

Nisam pronašao za sebe ime u Šali. Zato se i potpisujem kao:

JA

 

 

 

 

 

 

Емил Лафазановски, „Храпешко“

 

57.

Само што се појави назад во предградието на Скопје луѓето почнаа да бегаат од него.

Првии избегаа децата.

Тие си играа на првата ливада, токму како што ги сонуваше во еден од соништата и кога го видоа малку подзастанаа, се погледнаа меѓу себе, а потоа избегаа.

Потоа избегаа неколку бави.

Бабите седеа на една дрвена клупа пред првата куќа на влезот во предградието. Си ги грееја коските на слабото сонце и чекаа да се појави некој патник добронамерник, за да го прашаат, ако ништо друго, барем, со погледи, каде се упатил и какво добро го донесло во нивното место. Кога го видоа бабите, а беа три на број и сите завиткани во црно, станаа и молкум се повлекоа зад една голема дрвена капија. Зад нив се слушна само чкрипењето на портата и трескот на затворањето.

Далеку некаде во полето, неколкумина мажи соблечени до појас, со изгорени плеќи, косеа.

Храпешко забележеа како децата кои први избегаа од него, со трчаница отидоа кај мажите кои за миг ги исправија косите и се налактија на нив. Децата покажуваа со прст кои човекот што молкум влегуваше во предградието.

Мажите ги дигнаа рацете и направија сенка над очите со нивните дланки и кога го видоа Храпешко, ги фрлија косите долу, ги зедоа кошулите и продолжија некаде кон неколниот хоризонт, што подалеку од Храпешкота.

И имаше и такви луѓе кои никогаш не бегаат, затоа што беа навикнати другите да бегаат од нив, а не тие од другите. Но овојпат и тие избегаа. Не којзнае колку бргу за да не оставатвпечаток на кукавици, но сепак, движењата што ги направија можеа да се протолкуваат како бегство. Седеа во крајпатната меана и броеја бројници. Разговараа нешто помеѓу себе и сè на сè изгледаа како пристојни луѓе.                     Кога го видоа Храпешкота, едниот од нив им шепна нешто на другите двајца и сите тројца стана и без глас молкум се качија на нивните коњи и полека ги спотераа со спротивниот правец од доаѓањето на Храпешко.

Излегоа од местото.

Се поместија.

Никој не го пречека кога стигна пред сопствената куќа.

Таа беше на место. Си стоеше убава и шарена со убави шарени џамови и со високиот трем.

Но никој нити влезе нити излезе од неа.

Изгледаше како да е мече што се изгубило во шумата. Цвеќињата, кои беа секогаш толку убави и шарени и кои секогаш висеа на прозорците како во Германија, беа овенати. Нивните телца беа премногу кревки за да го издржат силното стегање на сувата земја.

Се симна од коњот и го врза за првата крушка, која во меѓувреме си ги беше соблекла лисјата од гранките.

„Чудно“ – си помисли Храпешко, а „есента е, сè уште, далеку.“

На скалите имаше неколку расфрлани парчиња стакло и скршени ќупови.

Се сврте назад. Немаше никој. Само молскавично се слуна затворање на неколку пенџериња.

Некаде назад и горе на ридот се гледаа гробиштата. Којзнае зошто, а сигурно имало и зошто, наеднаш почна да чука камбаната. Силно корнеше како да ќе се распадне. На гробиштата немаше никој, само ветерот фучеше помеѓу камените крстови и ја дигаше прашината од нив. Во малото црквиче влезе попот, а потоа пак излезе и се сретна со малите деца што во меѓувреме трчаа од куќа до куќа и го најавуваа доаѓањето на Храпешко.

Храпешко ја турна влезната врата и влезе.

Внатре беше темно.

58.

„Драги наш Храпешко.“

Така започнаа неколкумина сограѓани меѓу кои имаше и верни роднини, „со голема тага во нашите срца мораме да ти кажеме сите заедно во еден глас, за да не си ја преземе никој поединечно одговорноста, дека Гулабија летна на небото во вид на гулаб!“

Храпешко не можеше да ја разбере оваа форма на искажување на неговите сограѓани, затоа побара поподробно објаснување. И колку објаснувањето стануваше поподробно, толку помало стануваше неговото срце, и толку повеќе болка му се накалемуваше во мислите и чувствуваше дека многу наскоро, можеби во текот на раскажувањето на неговите сограѓани за тоа како летнала Гулабија на небото, нема да може да ги задржи солзите и ќе почне да плаче како мало дете.

„Вие знаете дека мене никогаш не ме бидувало за убави зборови, убаво да размислувам и на тој начин да се искажувам. Мојата уметност никога не се потпирала на јазикот, туку на чувствата, затоа не држете ме повеќе во неизвесност и кажете ми како и што се случи со Гулабија и на кој начин таа летнала на небото.“

Еве како.

Неколку дена откако Храпешко си отиде од дома, откако ги напушти својите за повисоки уметнички цели и идеали, неколкумина арамии, дојдени од којзнае каде, маскирани, насилно провалија во неговата куќа, саќајки од Гулабија да го изнудат пехарот што свети, обложен со скапоцени камења… „кој ти го донесе со себе од горе.“

„Па зошто не им го дала, јас ќе ѝ направеве друг.“

„А-а, не! Гулабија им рекла дека и по цена на нејзиниот живот нема да каже каде се наоѓа тој пехар. Не затоа што тој вреди којзнае колку, туку затоа што тој ја потсетувал на тебе. Уште им рекла дека таа не е сигурна, исто како што не била сигурна нити првиот пат, кога ти отиде на север, дека некогаш повторно ќе те види. Затоа им рекла на арамите со време да се откажат од нивните зли намери.                Напротив! Дури и го злоупотребиле незиниот исказ во кој таа им го беше понудила сопствениот живот. Но, сакаме да ти кажеме дека и покрај таа голема несреќа која нè снајде сите на, а и тебе , треба да знаеш дека таа сега е летната на небото и дека нејзината душа отиде право во рајот, а оттаму Господ во вид на гулаб ќе ја врати повторно на земјата. И секогаќ, кога ќе видиш гулаб, треба да знаеш дека веројатно е твојата Гулабија. Не ќе се викаше таа попусто Гулабија да беше поинаку. И уште нешто. Твојот Бридан остана жив, бидејќи претходно бил добро скриен.“

Болката на Храпешко беше неизмерна.

Голема колку сите мориња на светот и висока колку сите планини.

Дури приквечерта, откако почна да ги собира искршените парчиња стакло кои беа расфрлани насекаде, почна да плаче.

Без никој да го види, тивко и болно. И парченцата стакло ги ставише во една голема марама заедно со солзите што му течеа низ образите. Откако ги собра сите, а имаше секакви: од украни предмети до чаши во боја; од пенџериња за комшините до стакла за газиени ламби; од бескорисни украси, за кои никој не знаеше што се, до светлечки кристали за осветлување на просторите; ја врза марамата, а потоа ги смести сите во еден од куферите.

Го затвори куферот и почека да се раздели.

59.

„Ќе се вратам горе!“, така рече Храпешко.

Најмудриот човек меѓу сограѓаните, оној што, инаку, имаше над сто години и за кој се зборуваше дека е вечно присутен на сите настани не само од блиската историја, туку и од далечната иднина, исто така, му рече дека тоа што тој го смета за горе некој го сметаа за долу и затоа, ако е веќе така, тој веќе е таму и нема потреба никаде да отпатува.

Се разбира дека овааа мисла беше претешка за да може Храпешко да ја сфати со сопствена глава и затоа не се обиде да му противречи на старецот. Во секој случај, тој продолжи со убедувањата или подобро речено со разубедувањата.

„Освен тоа, овде, секогаш те чекаат непрегледните градини и лозја по должината на реката Вардар. Можеш секогаш да им се вратиш или во овој случај да останеш. Па дури и ако си ги заборавил твоите лозарски вештини, никогаш не е доцна да ги обновиш.“

„Ова место е премногу суво!“

„Наскоро ќе заврне и дожд!“

„Не мислам на суво од вода, туку мислам на суво од мечти. Нема мечти.        Премалку се мечтае, а премногу се случуваат лоши работи. Овде не се умира од болести или од старост, туку постојано од насилна смрт.“

„Грешиш синко“, – влеше  стариот граѓанин, „да беше така како што велиш ти, не ќе опстоевме како народ илјадници и милиони години.“

Но последните зборови веќе не допираа до уште на Храпешко. Сè му се беше замаглило и беше решен, како што подоцна им кажа на другите, ако ништо друго, тогаш, барем, да го спаси синот од бедата што го притиска.

„Освен тоа“, рече Храпешко, „ќе го научам занает“.

Занаетот.

Навистина. Занаетот.

А кој занает? Фаќањето светлина во стакло?

Фаќањето сенки во вжештено сонце?

„Занаетот ти е за никаде!“ му рекоа насобраните, „можеби тој е добар таму од каде што си дошол, ама тука не ти вреди ни пет пари. Како прво и прво ако ни се скри некој џам ќе дојде џамџија и ќе го смеии. Нема потреба да се прави поинакво стакло отколку она за џамови.“

„А уметноста?“

Е тука сограѓаните веќе не можеа да издржат и лекаполека почнаа да си заминуват секој во својата куќа на починка. На Храпешко не му остана ништо друг, туку набрзина да се спакува, слушајќи ги гласовите на луѓето кои се одалечуваа, влејќи си еден на друг: „Затапе поради преголема болка.“

На ја продаде куќата, само ја затвори.

Не ги скрши прозорците, само ги бојоса во црно.

Не го урна оџакот, само го затна со ќерамиди.

Не ја скрши софрата само ја преврте.

Излезе полека од градот.

Со синот за рака.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

__________

Храпешко 2006: 122 – 127

 

Ermis Lafazanovski „Hrapeško“

 

57.

Samo što se pojavio u predgrađu Skopja, ljudi su počeli bježati od njega.

Prvo su pobjegla djeca.

Igrali su se na prvoj livadi, baš kao što ih je sanjao u jednom od snova, a kad su ga ugledali malo zastadoše, pogledaše se međusobno i zatim pobjegoše.

Zatim je pobjeglo nekoliko starica.

Starice su sjedile na drvenoj klupi pred prvom kućom na ulazu u predgrađe. Grijahu kosti na slabom suncu čekajući da se pojavi neki putnik dobronamjernik kako bi ga upitale, ako s ničim drugim, barem, pogledima, kamo se uputio i kakvo ga je dobro donijelo u njihovo mjesto. Kad su ga ugledali, a bijahu tri na broju i sve umotane u crno, ustale su i šuteći se povukle iza jedne velike drvene kapije. Za njima se oglasila samo škripa vrata i tresak zatvaranja.

Negdje daleko u polju, nekoliko je muškaraca golih do pojasa, s opečenim leđima, kosilo.

Hrapeško je opazio kako su djeca, koja su prva pobjegla, otrčala do muškaraca koji su za trenutak podigli kose i nalaktili se na njih. Djeca su pokazivala prstom prema čovjeku koji je šuteći ulazio u predgrađe.

Muškarci s podignutim kosama, napravili su dlanovima sjene nad očima, pa ugledavši Hrapeška, odložili su kose na zemlju, uzeli košulje i uputili se nekamo prema paklenom obzorju, što dalje od njega.

Bilo je i takvih ljudi koji nisu nikada bježali, jer su bili navikli da drugi bježe od njih, a ne oni od drugih. Ali ovog puta su i oni pobjegli. Ne baš tko zna koliko brzo, da ne bi ostavili utisak kukavica, ali, ipak, učinjene kretnje mogle su se protumačiti kao bijeg. Sjedili su u krčmi pokraj puta i nizali brojanice. Razgovarali su nešto međusobno i sve u svemu izgledali kao pristojni ljudi. Kad su ugledali Hrapeška, jedan je šapnuo nešto drugoj dvojici te su sva trojica ustala i bez glasa se popela na svoje konje, polako ih potjeravši u suprotnom pravcu od njegova dolaska.

Izišli su iz mjesta.

Pomaknuše se.

Nitko ga nije dočekao kad je stigao pred svoju kuću.

Bila je na mjestu. Stajala je onako lijepa i šarena s lijepim šarenim oknima i visokim trijemom.

No, nitko nije niti ušao niti izišao iz nje.

Izgledala je kao medvjedić što se izgubio u šumi. Cvijeće, koje je bilo uvijek tako lijepo i šareno te je uvijek visjelo s prozora kao u Njemačkoj, bijaše uvenulo. Njihova tjelešca bijahu previše krhka da bi izdržala stezanje suhe zemlje.

Sišao je s konja i svezao ga za prvu krušku, koja je u međuvremenu bila svukla lišće s grana.

„Čudno“, pomislio je Hrapeško, „a jesen je, još uvijek, daleko.“

Na stubama je bilo nekoliko razbacanih komadića stakla i razbijenih ćupova.

Okrenuo se nazad. Nije bilo nikoga. Čulo se samo munjevito zatvaranje nekoliko okana.

Negdje odzada i gore na brijegu vidjeli su se grobovi. Tko zna zašto, ali sigurno se znalo zašto, odjednom je počelo zvoniti zvono. Glasno je odzvanjalo kao da će se raspasti. Na groblju nije bilo nikoga, samo je vjetar hujao između kamenih križeva i podizao prašinu s njih. U malu crkvicu ušao je svećenik, a zatim ponovno izišao te se susreo s malom djecom koja su u međuvremenu trčala od kuće do kuće i najavljivala Hrapeškov dolazak.

Hrapeško je gurnuo ulazna vrata i ušao.

Unutra bijaše tamno.

58.

„Dragi naš Hrapeško.”

Tako započeše nekolicina sugrađana među kojima bijaše i vjernih rođaka, „s velikom tugom u našim srcima moramo ti reći svi zajedno i jednoglasno, kako ne bi nitko morao preuzeti pojedinačno odgovornost, da je Gulabija uzletjela na nebo u obliku golubice!”

Hrapeško nije mogao razumjeti ovaj oblik izražavanja njegovih građana te je potražio podrobnije objašnjenje. S podrobnijim se objašnjenjem sve više smanjivalo njegovo srce, i još se znatnije nakalemljivala bol u mislima, pa je osjećao da uskoro, možda već tijekom kazivanja sugrađana o tom kako je Gulabija uzletjela na nebo, neće moći zadržati suze te će početi plakati kao malo dijete.

Vi znate da nisam nikada bio od kićenih riječi i posebnih misli kojima bih se izražavao. Moja se umjetnost nije nikada oslanjala na jezik, nego na osjećaje, zato me ne držite više u neizvjesnosti, već mi recite, kako se i što se dogodilo s Gulabijom i na koji je način uzletjela na nebo.”

Evo kako.

Nekoliko dana po Hrapeškovom odlasku od kuće, pošto je napustio svoje zbog viših umjetničkih ciljeva i ideala, nekoliko harambaša, pristiglih od tko zna kuda, maskiranih, nasilno  je provalilo u njegovu kuću, želeći od Gulabije iznuditi pehar što svijetli, obložen skupocjenim kamenjem… „koji si ti donio sa sobom odozgo.”

„Pa zašto im ga nije dala, ja bih joj napravio drugi.“

„A-a, ne! Gulabija im je odgovorila da im neće ni po cijenu života otkriti gdje se nalazi taj pehar. Ne zato što vrijedi tko zna koliko, nego zato što ju je podsjećao na tebe. Još im je rekla da nije sigurna, isto kao što nije bila sigurna ni prvi put, kad si otišao na sjever, da će te ikada ponovno vidjeti. Zato je rekla harambašama da na vrijeme prekinu s njihovim zlim namjerama jer neće dobiti išta. Dakako, harambaše su je bukvalno shvatili i nisu se ostavili svojih zlih namjera. Naprotiv! Čak su i zloupotrijebili njezin iskaz u kojem im je bila ponudila vlastiti život. Naime, želimo ti reći da i pokraj te velike nesreće koja nas je sve snašla, a i tebe, moraš znati, da je ona sada uzletjela na nebo i da je njezina duša otišla ravno u raj, pa će je od tamo Gospodin u obliku golubice vratiti ponovno na zemlju. I uvijek, kad ćeš ugledati golubicu, znat ćeš da je to tvoja Gulabija. Ne bi li se uzalud bila zvala Gulabija da bijaše drugačije? I još nešto. Tvoj Bridan ostao je živ, jer je prethodno bio dobro sakriven.”

Hrapeškova je bol bila neizmjerna.

Golema poput svih svjetskih mora i visoka poput svih planina.

Tek je u sumrak, nakon što je počeo sakupljati razbijene komadiće stakla koji su bili razbacani posvuda, počeo plakati.

Bez ikoga tko bi ga vidio, plakao je tiho i bolno. A komadiće stakla stavljao je u veliku maramu zajedno sa suzama što su mu tekle obrazima. Nakon što ih je sve sakupio, a bilo je svakojakih: od ukrasnih predmeta do čaša u boji; od okana za susjede do stakala za petrolejske lampe, od beskorisnih ukrasa za koje nitko nije znao što su, do svjetlećih kristala za rasvjetu prostorija; svezao je maramu, a zatim ih sve položio u jedan od kofera.

Zatvorio je kofer i pričekao svanuće.

59.

„Vratit ću se gore!”, tako je rekao Hrapeško.

Najmudriji čovjek među sugrađanima, onaj što je imao, inače, više od sto godina i o kojem se govorilo da je vječno prisutan u svim događajima, ne samo iz bliže povijesti, već i iz daleke budućnosti, isto tako, rekao mu je da to što on smatra onim gore netko smatra za ono dolje i zato, ako je tako, već je tamo i nema potrebe ikamo otputovati.

Iz razumljivih je razloga ova misao bila preteška Hrapešku da bi je  mogao shvatiti vlastitom glavom i zato nije ni pokušao proturječiti starcu. U svakom slučaju, nastavio je s uvjeravanjima ili bolje rečeno razuvjeravanjima.

„Osim toga, ovdje te uvijek čekaju nepregledni vrtovi i vinogradi uzduž Vardara. Možeš im se uvijek vratiti ili u ovom slučaju ostati. Pa čak i ako si zaboravio svoje vinogradarske vještine jer nije nikada kasno da ih obnoviš.”

„Ovo mjesto je previše suho!”

„Uskoro će pasti kiša!”

„Ne mislim na sušu zbog vode, nego mislim na sušu snova. Nema snova. Premalo se sanja, a događa se previše loših stvari. Ovdje se ne umire od bolesti ili od starosti, nego trajno od nasilne smrti.”

„Griješiš, sinko!”, govoraše stari građanin, „da bijaše kao što ti kažeš, ne bismo opstali kao narod tisuće i milijune godina.”

Ali posljednje riječi nisu više dopirale do Hrapeškovih ušiju. Sve mu se bilo zamaglilo te bijaše odlučio, kao što je kasnije rekao drugima, ako ništa drugo, onda, barem, da spasi sina od bijede što ga pritiska.

„Osim toga”, reče Hrapeško, „naučit ću ga zanat.”

Zanat.

Doista. Zanat.

A koji zanat? Hvatanje svjetlosti u staklo?

Hvatanje sjene u užareno sunce?

„Zanat ti ne vrijedi ništa!”, rekoše mu okupljeni, „možda je dobar tamo odakle si došao, ali ovdje ti ne vrijedi ni pet para. Kao prvo i prvo, ako nam se razbije neko okno, doći će staklar pa će ga promijeniti. Nema potrebe za drugačijim staklom osim onoga za okna.”

„A umjetnost?”

E, na tom pitanju sugrađani nisu mogli izdržati pa su počeli polako odlaziti prema svojim kućama na počinak. Hrapešku nije preostalo ništa drugo, nego se na brzinu spakirati, slušajući glasove što su se udaljavali, a koji su govorili jedan drugom: „Otupio je radi prevelike boli.”

Nije prodao kuću, samo ju je zatvorio.

Nije porazbijao prozore, samo ih je obojio u crno.

Nije srušio dimnjak, samo ga je zapušio crjepovima.

Nije polomio sofru, samo ju je preokrenuo.

Izašao je polako iz grada.

Držeći sina za ruku.

Превод од македонски Борислав Павловски

Marko Pavlovski

Pjesma Ivani

Tvoja blizina udaljuje tugu

i jutrom se budim s drugačijim stihovima.

Ipak, ne možeš stalno biti uz mene

ali u takvim me trenucima

ponovno preplavljuje mrak samoće.

Tvoji dodiri su nebesko svjetlo,

u očima ti se ogledaju

čelične površine oceana nekog zaboravljenog planeta,

tvoji osmijesi mi šalju nove muze.

Ležim uz tebe na žalu Atlantide,

vitez smanjenog mjeseca,

pokušavam razabrati svjetlost.

Prolaze stoljeća ali ne osjećam se vječnim,

u prisutnosti svoje dame tek sam običan smrtnik.

Prolit će se još strasti i mržnje

po našim tijelima što se raspadaju u zvijezde

ali meni se čini da će već sutra

moje ime biti upisano na neki nadgrobni natpis.

Ja nisam Lazar i neću se vratiti iz mrtvih,

na mom će kamenom brodu

pisati datum rođenja i smrti,

možda i nekoliko stihova

osim ako stijenu ne zamijeni drvo

te ću tada biti samo križ nad humkom.

Zauvijek ću postojati u ovom svom tihom svijetu

ali to su već davno izrekli

veličanstvenije stjegonoše od mene,

moj je cilj da sa mnom ostaneš i ti.

Bezimena i erotična do boli,

drukčija od bespolnih ideala drevnih vremena.

Još ćemo malo upijati sunce novog tisućljeća,

a potom ćemo preći na ovo mjesto, moja bijela vatro.

Nitko nam neće osporiti naš položaj,

pobrinut ću se za to pa makar izgorio u sadašnjosti.

Tamo će mi trebati cijela vječnost da te otpratim kući

i noći neće olako iznevjeriti moju ljubav predajom silama dana.

Марко Павловски

 

Песна на Ивана

Твојата близина ја оддалечува тагата

и наутро се будам со инакви стихови.

Сепак, не можеш секогаш да бидеш со мене

но во такви мигови

повторно ме преплавува самотна темнина.

Твоите допири се небесна светлина

во очите ти се гледаат

челични површини на океан од некоја заборавена планета,

твоите насмевки ми праќаат нови музи.

Лежам крај тебе на брегот на Атлантида,

и како витез на смалената месечина,

се обидувам да созерцам светлина.

Столетија минуваат а јас не се чувствувам вечен;

во присуството на мојата дама јас сум само обичен смртник.

Ќе се пролее уште страст и омраза

по нашите тела што се ронат во ѕвезди

а мене ми се чини дека уште утре

името ќе ми биде испишано на некој надгробен запис.

Јас не сум Лазар и не ќе се вратам од мртвите,

а на мојот камен брод

ќе стојат датумот на раѓањето и смртта

можеби и неколку стихови

освен ако карпата не ја смени дрво

па тогаш ќе бидам само крст над земја.

Засекогаш ќе постојам во овој свој тих свет

но тоа веќе одамна го пророкувале

повеличествени бајрактари од мене;

мојата цел е со мене да останеш и ти.

Безимена и еротична до бол,

поинаква од бесполовите идеали на древните доба.

Уште малку ќе го впиваме сонцето на новото илјадалетие

а потем ќе поминеме на ова место, бел мој огну.

Никој не ќе ни’ ја угрози  положбата;

ќе се грижам за тоа, макар и согорел во сегашноста.

Таму ќе ми треба цела вечност за да те испратам до дома

а ноќите нема толку лесно да ја изневерат мојата љубов

со предавство кон силите на денот.

Преведе Венко Андоновски

Baka (1925. – 2008.)

Sanjao sam eksplozije svjetlosti,

kratkotrajne bijele sfere

raspršene u oblicima

snježnih pahulja,

vezova

kakve je plela

moja baka.

Bako,

dodirnuta besmrtnosti ljubavi!

Sumnjala si u svjetlo

s velikim S, obred je bio onakav

jer ”kršćani rade najbolje pogrebe”,

to je bila tvoja posljednja želja.

Moja bako, dokazu prolaznosti,

ja se radujem tvom odlasku,

ti bi to razumjela.

(Skrivam tugu između stihova,

tko će mi sada peći pogače

na štednjaku i premazivati ih

otopljenim maslacem i stavljati

na njih narezana tvrdo kuhana jaja?

Draga bako, svjetlosti moja!

Da nije bilo tebe,

ja ne bih bio mlad.)

Bako

sjaju eksplozije!

Sijede kose moje mladosti!

Ti, nježnosti sjećanja!

Najdraža moja bako…

Баба

(1925-2008)

Сонував експлозии од светлина

краткотрајни бели куполи

расеани во форма

на бели снегулки

везови

какви што везеше

мојата баба.

Бабо,

допрена од бесмртноста на љубовта!

Се сомневаше во светлината

со големо С, а обредот беше таков

затоа што „рисјаните прават најдобри погреби„;

тоа ти беше последната желба.

Моја бабо, доказ за минливоста,

му се радувам на твоето заминување,

ти тоа би го разбрала.

(Ја кријам тагата меѓу стиховите;

кој сега ќе ми пече погачи

на ќумбето и ќе ги премачкува

со стопено масло и на нив

ќе реди тркалца од тврдо варени јајца?

Бабо драга, светлино моја!

Да те немав тебе,

немаше да бидам млад.)

Бабо

блесок на експлозијата!

Посребруваат косите на мојата младост!

Ти, нежност на споменот!

Најдрага моја бабо…

Препев Венко Андоновски

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Ivica Baković, znan. novak

Iz teksta: Igra žene među revolucionarima (2008.)

 

Uspoređujući dvije dramske žene, Nedu u Crnilima i Katerine u Žitolubu te promatrajući ih u kao stanovitu jeku povijesnih žena, onih koje su obilježile i odredile povijesnu sliku (povijesne slike) žene, mogli bismo primijetiti, dosta slobodno, kako Katerina odbija svoju nametnutu ulogu Dalile, a Neda prihvaća ulogu Judite, sa svim onim značenjima koja se nameću i koja ova ženska imena nose na sebi upisana. U čitavoj Trilogiji (Sud, Žitolub, Crnila, kako ih raspoređuje u izdanju Čašulinih drama iz 1980. Atanas Vangelov) može se tako uočiti jedan razvoj, ne samo povijesni (kronološki) nego i razvoj prisutnosti ženskog bića i njezina imperativa (moralnog, egzistencijalnog) u drami (ako hoćete i općenito gledajući): dakle, u prvoj drami ženskog lika uopće nema, u drugoj se pojavljuju dva, no njihovo djelanje nema elana, dok se u trećoj pojavljuje žena dostojna šutnje, kuhinje i oružja.

Zavodljivo se s nama igra ideja ideološkog metaforiziranja ženskoga tijela (Nede i Katerine) kao tijela u koje se upisuju određene ideološke konotacije. Uočili smo da je cilj Lukova bio savladati žensko tijelo kako bi dokazao svoju moć na planu političke djelatnosti. Uspjeh u nakani političkoj, u atentatu, nije na koncu značio i uspjeh na privatnom planu, svoju moć nije uspio dokazati i iskazati zauzevši tijelo žene. Nije za odbaciti činjenica da je lik Nede implicitno-autorskom tehnikom karakterizacije upisao u nju jedno povijesno i kulturalno, recimo i intertekstualno značenje. Devetnaestostoljetna najpoznatija junakinja makedonske književnosti nosi isto ime kao i ova, nesvjesna junakinja Čašuline drame. Prličevljeva Neda je majka koja oplakuje sina-junaka i koja svoju spremnost na (revolucionarnu) borbu iskazuje prijeteći neprijateljima. Neizbježno je tako upisivanje novih značenja u ime Čašulinog ženskog lika te čitanje njezine funkcije u androcentirčnoj kulturi, kako bi kulturu u Crnilima nazvala Charlotte Perkins Gilman (The Mad Made World or Our Androcentric Culture, 1911), u znaku nacionalnog mita ženske snage. Da bi Lukov konačno pobijedio Makedoniju u sebi, morao bi podčiniti Nedu svojoj volji i svome tijelu. U Žitolubu (dakle, sadržajno i kronološki radnja se odvija prije one u Crnilima) Lukov zadobiva kontrolu nad Katerininim tijelom (oduzevši joj na kraju i život). Tako ostvaruje svoju pobjedu na planu političkog, javnog, a to će reći povijesnog (naravno, ubivši Peru Toševa, iskrojivši tako na svoj način povijest, jednu priču onako kako njemu odgovara jer on je blizak centru moći), a ostvaruje pobjedu i na planu privatnog (Keti je spremna podati mu se, slušati ga). Pobjeda je Lukovljeva konačna. U Crnilima se već podrazumijeva lik Lukova koji iza sebe ima svoje pobjede nad makedonskom poviješću i istinom. Isti taj Lukov ovdje ostvaruje cilj na planu javnom (pismo Mladića drži u rukama, smije se historiji u lice), ali ne i na privatnom. U Žitolubu Lukov ostvaruje istodobno seksualnu i političku moć, nadzor (i kaznu nad neposlušnom Keti), a u Crnilima samo političku moć dok je pri ostvarivanju seksualnog nadzora onemogućen. Neda mu tako jednim pucnjem, svojom obranom, oduzima ne samo seksualnu moć nad njezinim tijelom nego, s time, i političku moć – moć koju je netom prije dokazivao domogavši se pisma u kojem je zabilježena povijesna istina, svjedočanstvo. Na taj je način pokazan put do ostvarenja političkog uspjeha koji vodi preko javnog angažmana, akcije (atentata), ali i preko kreveta, osvajanja tijela žene. Tako idemo dalje u metaforu tog žuđenog tijela kao žene koja, a to nije ništa novo ni nepoznato, na sebi nosi znak prvo doma, kuće, ognjišta, zatim i države, naroda, slobode. Nedu, sa svim njezinim simboličkim i intertekstualnim teretom, gledam dvostrukog lica: lica državotvornosti, slobode, Makedonije, a opet i lica žene, i baš samo žene. Ova se dva lica u profilu jedne Nede (pa i Katerine) ne isključuju međusobno; upravo se spajaju u tankoj liniji povijesnih predodžbi, stereotipa i mitova koji su upisani u tijelo Drugog (zapravo Druge) koji igra možda najvažniju igru (heart and soul of the theater!, piše Froma Zeitlin), ali pod maglovitim velom šutnje.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

СОДРЖИНА / SADRŽAJ

 

1. 1. Предговор / Predgovor

2. 1. Усна литература / Usmena književnost

2. 2. Македонска усна поезија / Makedonska usmena poezija

  1. 3. Хрватско устно творештво / Hrvatsko usmeno stvaralaštvo

3. 1.     Трописменост и троезичност на Хрвати / Tropismenost i trojezičnost u Hrvata

2. 2. Први записци на глаголица / Prvi glagoljaški zapisi

2.  3. Записот на поп Мартинац – крај на предмиграцијски период / Zapis popa Martincakraj predmigracijskog razdoblja

     2. 4.  Јазик на крог од Озаљ / Jezik ozaljskoga kruga

4.  Jaзик на 19. век / Jezik 19. stoljeća

5. Хрватска поезија на дијалектите / Hrvatska dijalektalna poezija

6. Хрватска нова модерна / Hrvatska nova moderna

7. Современа хрватска книжевност / Suvremena  hrvatska                       književnost

8. Македонска литература на 20. и 21. век / Makedonska književnost 20. i 21. stoljeća

9. Литература / Literatura

 

 

 

 

 

 

 

 

ЛИТЕРАТУРА / LITERATURA

Андоновски 2004 – Андоновски, Венко, „Папок на светот“, Скопје култура, Библиотека Современ македонски роман, Скопје, 2004

Andonovski 2011 – Andonovski, Venko, „Pupak svijeta“, Algoritam, Zagreb, 2011., preveo Borislav Pavlovski

Андоновски 2006 – Андоновски, Венко, „Вештица“, Скопје култура, Библиотека Современ македонски роман, Скопје, 2006

Anić 1994 – Anić, Vladimir, „Rječnik hrvatskog jezika,  Novi Liber, Zagreb, 1998.

Baković 2008 – Baković, Ivica, „Igra žene među revolucionarima”, Zagreb, 2008.

Bagić 2003 – Bagić, Krešimir„Antologije hrvatske kratke priče 80-ih i 90-ih“, uredio Krešimir Bagić, Naklada MD, Zagreb, 2003.

Baretić 2006 – Baretić, Renato , „Pričaj mi o njoj“, AGM, Biblioteka Azbest, Zagreb, 2006.

Botica 1995 – Botica, Stipe, „Čitanka za prvi razred gimnazije“, Školska knjiga, Zagreb, 1995.

Bratulić 1994 – Bratulić, Josip, „Aleja glagoljaša: Roč – Hum“, Znamen, Zagreb; Istarsko književno društvo „Juraj Dobrila“, Pazin; Katedra čakavskog sabora Roč, Roč,

1994.

Calogjera Rogić 2010 – Calogjera Rogić, Emica, „Hrvatski dijalekti i povijesni razvoj hrvatskog književnog jezika, Školska knjiga, Zagreb, 2010.

Čulina 2003 – Čulina, Arijana, “Bolje se rodit bez sriće, nego bez one stvari“, Profil, Zagreb

Дамјановски 2007 – Дамјановски, Зоран, / „Антологија на македонската народна песна” / „Anthology of macedonian folk song” , Мистер компани продуцтион / Mister company, Скопје / Skopje, 2007

Dragojević 2005 – Dragojević, Danijel, „Žamor“, Meandar (Edicija Meandar. Poezija), Zagreb, 2005.

Јанкула 2010. – Крисанта, Јанкула,  „Поезија и проза од мојот крај (Долна Преспа, Република Албанија, ,Филолошки факултет „Блаже Конески„, Скопје 2009.

Маžuranić 1941 – Mažuranić, Vladimir Fran, „Lišće“, Zagreb, 1941.

Moguš 2009 – Moguš, Milan, „Povijest hrvatskoga književnog jezika“, Nakladni zavod Globus, Zagreb, 2009.

Ермис 2006 – Лафазановски, Ермис, „Храпешко“, Магор, Едиција Протеј, Скопје, 2006.

Lafazanovski 2010 – Lafazanovski,  Ermis „Hrapeško“, prev. Borislav Pavlovski, EPH/Novi liber, Zagreb, 2010.

Nemec 2000 – Nemec, Krešimir, Novaković Darko; Fališevac, Dunja,  “Leksikon hrvatskih pisaca”, Školska knjiga, Zagreb, 2000.

Рацин 2009 – Рацин, Кочо, „Бели мугри“, Заједница Македонаца у Републици Хрватској, Загреб, 2009. (reprint izdanje „Beli mugri“ – Kočo Racin – Zagreb – 1939.)

Pavletić 1971 – Pavletić, Vlatko, „Zlatna knjiga hrvatskog pjesništva od početaka do danas“, Nakladni zavod Matice hrvatske, Zagreb, 1971.

Sazdov 1981 – Sazdov, Tome, „Makedonska narodna lirika“, IRO Gradina, Niš,  1981.

Pavličić  2010 – Pavličić, Pavao, „More nije voda“, Vijenac, listopad, Matica hrvatska, Zagreb, 2010.

Pavlovski 2011 – Pavlovski, Marko

Parun 1947 – Parun, Vesna, „Zore i vihori“, DHK, Zagreb, 1947

Opačić 2010. – Opačić, Nives Vijenac, 9. rujna, Ključ u vodi, Matica hrvatska, Zagreb, 2010.

Šoljan 1966 – Šoljan, Antun; Mihalić, Slavko; Pupačić, Josip, “Antologija hrvatske poezije 20. stoljeća od Kranjčevića do danas”, Znanje, Zagreb, 1966.

.


[1] Upučuje se na lagani sadrzaj filmica “42.Ulica”, jednu slatku limunadicu druga S. Donnena  

___

Bagić 2003: 78

One Comment dana “8. Mala hrvatsko-makedonska čitanka 1”

  1. zciglar Says:

    Hvala na pomoći. Očekujem i od ostalih čitatelja da nas upozore na pogreške, kako bi Čitanka izišla u što boljem obliku.


Odgovori

Popunite niže tražene podatke ili kliknite na neku od ikona za prijavu:

WordPress.com Logo

Ovaj komentar pišete koristeći vaš WordPress.com račun. Odjava / Izmijeni )

Twitter picture

Ovaj komentar pišete koristeći vaš Twitter račun. Odjava / Izmijeni )

Facebook slika

Ovaj komentar pišete koristeći vaš Facebook račun. Odjava / Izmijeni )

Google+ photo

Ovaj komentar pišete koristeći vaš Google+ račun. Odjava / Izmijeni )

Spajanje na %s


%d bloggers like this: